Dwars door kiesgerechtigd Italië; Kleine angsten, grote angsten

Morgen gaan de kiezers in Italië naar de stembus. Een grote meerderheid wil verandering. Maar velen deinzen terug voor een radicale stap, uit angst voor hun baan, voor de mafia, of voor de toekomst. Om te onderzoeken wat de stemgerechtigden beweegt, maakte Marc Leijendekker een reis van zeventienhonderd kilometer dwars door Italië, van zuid naar noord, van arm mafialand naar het rijke, ontevreden noorden.

De frustratie staat Marcello op het gezicht geschreven. Jong, jasje-dasje met een stoppelbaard, goed gebekt en vol energie. Als je hem zo ziet staan, in de deur van een christen-democratisch campagnekantoor in Bari, zou je hem houden voor een van de aspirant-politici van deze partij. Maar hij heeft weinig op met de huidige politiek. En hij is wanhopig.

""Ik weet ook wel wat er mis is'', zegt Marcello. ""Corruptie? Mafia? We zitten er middenin. Om goed en snel te worden geholpen in het ziekenhuis heb je een aanbeveling nodig, van een politicus of van de kerk. De mafia corrumpeert alles en iedereen met z'n drugs. Maar wat moet ik nou protesteren? Ik heb een baan nodig. En als ik wat anders stem, krijg ik die niet. Zeker, in het noorden komen nieuwe partijen op die aansturen op een politieke verandering. Maar die zogenaamde proteststem is een luxe die wij ons hier niet kunnen permitteren.''

Zwijgend steekt hij zijn handen in wanhoop omhoog, maar twee meisjes zetten het gesprek al voort. Alle drie werken ze voor Giuseppe Degennaro, christen-democratisch parlementskandidaat in deze Zuiditaliaanse havenstad. Doen ze dat uit overtuiging? Valentina wijst op de grote stapels affiches en pamfletten op de grond in het "kantoor', een kale ruimte met wat tuinmeubels: ""Er wordt teveel gespendeerd aan de verkiezingen. Met het geld dat hiervoor is uitgegeven kan je een ambulance kopen.''

Marcello zegt dat de vraag niet relevant is zolang werk een utopie blijft. ""Degennaro heeft mij een baan gegeven. Daarom stem ik op hem en ga ik naar mijn vader en mijn moeder en mijn vrienden en zeg ik dat ze op hem moeten stemmen. Zo werkt dat.''

Albanezen

Ze willen graag praten en schuiven de plastic stoelen rond de tafel. Wat volgt is een lange litanie van wat er allemaal mis is in Zuid-Italië in het algemeen en Bari in het bijzonder. Lang was deze stad het Milaan van het zuiden, en duizenden Albanezen zagen Bari vorig jaar als de poort naar de hemel. De vlakte in het achterland is het belangrijkste landbouwgebied van het zuiden. De industrie heeft geprofiteerd van de haven en de regeringssteun voor het zuiden. De jaarbeurzen trekken tienduizenden bezoekers. En de voorzitter van de Italiaanse voetbalbond, de christen-democraat Antonio Matarrese, zorgde voor een prachtig nieuw stadion.

Maar tegenwoordig betaal je een premie van 25 gulden per dag bovenop het normale tarief als je je huurauto ook in Bari wilt verzekeren tegen diefstal. De mafia spreidt haar tentakels steeds verder uit: in de krant staan berichten over een mafioso die in zijn cel is vergiftigd, over winkels en bedrijven die in brand zijn gestoken. Puglia, de regio waarin Bari ligt, is in hoog tempo op weg om de vierde mafiaregio van Zuid-Italië te worden, na Sicilië, Calabrië en Campanië.

In de nieuwere wijken van Bari wordt veel gebouwd, vooral door het bouwbedrijf van Matarrese. Maar de christen-democraten en de socialisten, die samen de stad regeren, hebben weinig echte vooruitgang gebracht.

""De politici hebben daar geen belang bij'', zegt Marcello. ""Als hier echte ontwikkeling komt, dan hebben wij geen reden meer om op hen te stemmen, voor een baan of een andere gunst.

In een restaurant is een verkiezingsbijeenkomst aangekondigd van christen-democraat Antonio Matarrese, maar hij is er nog niet. De barman heeft dezelfde mengeling van onvrede en fatalisme als Valentina, Flavia en Marcello. ""Wat kunnen we nu protesteren? De christen-democraten en de socialisten zijn hier zo diep geworteld, die krijg je nooit weg.''

Hij zet de lange suikerlepels weer netjes in de pot, maakt opnieuw de bar schoon en luistert geamuseerd mee hoe het knappe meisje dat hem moet helpen, al meer dan een kwartier luidkeels via de telefoon ruzie maakt met haar vriendje.

Op welke partij hij stemt? ""Ik ben niet zo geïnteresseerd in partijen. Ik kijk naar wie iets voor me kan doen.'' Matarrese zal het niet worden. Die blijft maar tien minuten, om wat handen te schudden met de klanten van het restaurant. Hij vergeet de barman.

Lijkschending

In Bari zijn het banen en gunsten die meebepalen hoe mensen stemmen, in Lamezia Terme is het de mafia. De gemeenteraad van deze stad, in de voet van de Italiaanse laars, op een van de smalste stukjes van het land, is vorig jaar ontbonden: de mafia had teveel invloed op de lokale politiek. En drie maanden terug is Salvatore Aversa doodgeschoten, een politierechercheur die een wandelend archief was over de 'ndrangheta, de Calabrese versie van de mafia. Een vergelijkbaar echt archief was er niet.

De mensen in Lamezia Terme verkeren nog in een schoktoestand vanwege de "beestachtige' actie van een dag tevoren. Het graf van Aversa, in zijn geboorteplaats enkele tientallen kilometers noordelijker, is opengebroken. De kist is eruit gehaald en de stoffelijke resten van de agent zijn in brand gestoken. President Cossiga haast zich per helikopter naar het graf om daar te bidden, en Lamezia vraagt zich verbijsterd af waar die wreedheid na de dood toe dient.

De oude mannen in het parkje bespreken mompelend het nieuwste schandaal. Op straat rijden kleine auto's: dit is geen stad voor Lancia Thema's of Alfa's 164. Hier dragen de vrouwen geen minirok of bontjas. En de plaatselijke sport is volley. Een voetbalclub kan de stad zich niet veroorloven. De slogans op de muren zijn voor Milan en Juventus, de clubs uit het rijke noorden, waar zoveel mensen uit het zuiden werken of hebben gewerkt.

Op de plaats waar Aversa is vermoord is niets te zien: geen bloemen, geen gedenktekentje of medaillon met foto, zoals je zo vaak elders in Italië langs de weg ziet. Veel boekwinkels hebben literatuur over de mafia in de etalage. Maar verder gaat het zichtbare protest niet. Wie hier tegen de mafia is, is dat in stilte.

Fascisme

De plaatselijke kandidaat van de neo-fascistische partij MSI, Benito Falvo, speelt daarop in. Ook deze partij zingt mee in het koor van zo-kan-het-niet-langer. Het zijn vooral onbesuisde jongeren en nostalgische ouderen die naar Falvo komen luisteren. De mensen van middelbare leeftijd vertrouwen het kennelijk niet helemaal. ""Vroeger was dat er allemaal niet, mafia, corruptie'', vertrouwt een bejaarde man mij toe.

""Willen jullie deze democratie?'', vraagt Falvo, zelf opgegroeid onder het fascisme. Hij hekelt de corruptie onder de regeringspartijen en zegt dat je veel over het fascisme kunt zeggen, behalve dat het corrupt was. Hij wil een ""socialisatie van de bedrijven'', wat voor hem betekent dat de directeur minder en de arbeider meer gaat verdienen.

Het zijn opwarmers voor de finale, een filippica tegen de mafia. De geluidstechnicus moet naar de knoppen rennen om het "oversturen' te dempen. Niemand applaudisseert, maar hier en daar hoor je instemmend gebrom. ""Als ze je vragen om zo of zo te stemmen, zeg dan ja'', roept de MSI-kandidaat. ""Maar in het geheim van het stemhokje: stem tegen ze.''

Verkiezingstruc

""Veel mensen zijn bang dat de mafia toch op de een of andere manier de stemmen kan controleren'', zegt Rossana, een meisje van zeventien dat in het parkje aan het spijbelen is. Vroeger was dat eenvoudig: er mochten vier voorkeurstemmen worden uitgebracht, met nummers, en het bleek niet moeilijk om na te gaan of een bepaalde combinatie ook inderdaad was gestemd. Die meervoudige voorkeurstem is vorig jaar afgeschaft. Maar uit andere steden in Calabria komen berichten dat de mafia een nieuwe truc heeft bedacht. Mensen krijgen van tevoren een ingevuld stembiljet, beschikbaar gesteld door een corrupte gemeente-ambtenaar. Als bewijs dat die stem ook is uitgebracht, moeten de kiezers het lege stembiljet meenemen dat ze op het stembureau krijgen.

Rossana zegt dat iedereen die zij kent, tegen de mafia is. ""Maar ja, hoe krijgen we ze weg?'' Ze vertelt dat haar moeder na jarenlang trouw op de christen-democraten te hebben gestemd, nu heeft aangekondigd dat ze blanco zal stemmen omdat er niemand is die ze haar stem waard vindt. ""Maar misschien stemt ze toch weer op de christen-democraten, op Angela Casella.''

Mevrouw Casella praat in haar campagne in Lamezia over bijna niets anders dan over de 'ndrangheta. Zij is een uitzondering: niet vaak is een stem voor een christen-democratische kandidaat zo duidelijk een stem tegen de mafia. Maar Angela Casella is dan ook een bijzondere vrouw - en ze is niet van Lamezia Terme. De 45-jarige inwoonster van Pavia, bij Milaan, trok in juni 1989 Calabrië door om de vrijlating te smeken van haar ontvoerde zoon. Een paar weken later kwam Cesare Casella vrij, voor een losgeld van ongeveer 2,3 miljoen gulden.

Niet iedereen is blij met de kandidatuur van Casella. Het was een idee van het partijbureau in Rome: Angela Casella, bijgenaamd madre corraggio, als lokkertje, in een poging een onzekere senaatszetel te winnen met een kandidaat die overal respect en bewondering heeft geoogst. Maar veel mensen in Lamezia willen niet de les gelezen krijgen door iemand uit het noorden. Ze kent onze problemen niet, en wij hebben toch ook goede kandidaten, roept en schrijft Isa Cerminara, lid van de plaatselijke christen-democratische vrouwenafdeling, keer op keer. De boodschap is duidelijk: je moet niet te hard roepen dat je tegen de mafia bent. Er zijn nog wel andere problemen.

Ook in Castellammare, een paar honderd kilometer noordelijker, aan de golf van Napels, wordt de verkiezingscampagne overschaduwd door misdaad en misère. Vorige maand is hier een links gemeenteraadslid doodgeschoten. Napels en omgeving komen bijna dagelijks in de kranten. Winkels in brand gestoken. Een jongetje van drie jaar door zijn vader verkocht voor 7500 gulden, omdat hij zijn drie kinderen niet meer kon onderhouden - en een jongetje brengt meer geld op dan een meisje. De vrouw van een man die zijn mafiavrienden heeft verraden, verkracht voor de ogen van haar kinderen. Een fabrieksdirecteur als waarschuwing in zijn been geschoten.

In de vitrine van een winkel zit een kogelgat. Castellammare is zo'n beruchte stad dat je vanzelf anders gaat kijken. Een man in een Mercedes: zal wel een boss zijn. Een jongen op een zware motor: voor de smerige klusjes. Een vrouw die de achttien graden trotseert in een bontjas: iemand met de verkeerde vriendjes.

Mafiastemmen

Wie van het zuiden naar het noorden reist, komt in een andere wereld terecht. Zuid-Italië is een van de armste gebieden van Europa, Noord-Italië een van de rijkste. Dat de post niet bezorgd wordt en de telefoon kraakt, is in het zuiden nauwelijks een probleem. Begrotingstekort doordat de overheid te royaal met geld strooit, achteruitgang van de concurrentiepositie doordat het tekort de aansluiting bij Europa in gevaar brengt? Het zuiden leeft van de staat, dus daar zal je niet snel horen dat de overheid moet bezuinigen. Het politieke systeem vastgelopen, te lang dezelfde gezichten? De mafia, die volgens een recente schatting vier miljoen stemmen controleert, is de laatste om verandering te willen. Dat de politiek in beweging is, wordt vooral zichtbaar in het noorden, waar verschillende partijen inspelen op een wijdverbreid gevoel dat het zo niet langer kan.

In Parma gaat het protest nog gemoedelijk. Dit is de stad van de wereldberoemde ham en kaas, en van de melkfabriek die de succesvolle plaatselijke voetbalclub sponsort. Schijnwerpers verlichten de prachtig gerestaureerde oude binnenstad en er zijn geen luiken voor de winkels. De auto's en de bontjassen verraden de welstand. Parma is een van de steden in het welvarende Emilia Romagna, die "vet' worden genoemd.

De Lega Nord, de protestpartij die van het noorden een aparte deelrepubliek wil maken, om de eigen belastingen te kunnen spenderen en een grotere afstand te hebben van de mafia, van corruptie en inefficiëntie, vindt hier wel aanhangers, maar niet veel. De scherpe kantjes van het protest ontbreken in Parma, misschien omdat het een landbouwstad is. Boeren hebben minder last van het begrotingstekort dan de industrie.

Schreeuwers

De restaurants zitten die avond vol met meisjes - de jongens schreeuwen Parma naar de overwinning op Sampdoria. Een meisje achter een pizza en een cola zegt dat ze voor de ex-communistische Democratische Partij van Links (PDS) stemt: die heeft in deze regio laten zien netjes en goed te kunnen besturen. Haar tafelgenoot vindt dat teveel "oude' politiek. Voor haar is de PDS de keerzijde van de christen-democratische medaille. De Lega Nord vindt ze ""harde schreeuwers''. Haar held is Giorgio La Malfa, de Republikeinse leider die vorig jaar heeft gebroken met de christen-democraten. Ze haalt een uitspraak van La Malfa aan: Italië is als een auto die panne heeft, de Lega staat tegen de motor te trappen, maar wij doen een overall aan en proberen de auto weer aan de praat te krijgen.

Het is vandaag moeilijk om in Parma iemand te vinden die tevreden is, maar toch zijn sommigen bang voor veranderingen. Een sjieke mevrouw die op de zondagse schilderijenmarkt rondloopt, zegt dat ze ook wel kritiek heeft, maar dat ze bang is voor een chaos na de verkiezingen. ""We moeten oppassen dat het land niet onbestuurbaar wordt'', zegt ze. ""Italië kan zich geen experimenten veroorloven.''

Even verderop staat een man met een vriend te praten over wat de beste saus voor tortellini is (room, boter en parmezaanse kaas) - zijn zoontje luistert verveeld toe. Hij onderbreekt zijn culinaire discussie en antwoordt dat zijn stem naar de christen-democraten gaat: ""Zij hebben van Italië een welvarend land gemaakt, wat de Lega ook zegt. Er zitten veel rotte plekken in, zeker. Maar onze ontwikkeling is steeds zonder schokken gegaan, en zo moet het blijven.''

In Verona is het protest feller. Deze lieflijke stad is langzamerhand berucht aan het worden. De supporters van de gelijknamige voetbalclub zijn gevreesd in heel het land. Zij hebben een moorddadige haat ontwikkeld voor hun rivalen uit Napels, misschien wel de sportiefste supporters van Italië. Bovendien kent de stad sindskort een macabere fanclub: bewonderaars van Pietro Maso, een jongen die met drie vrienden zijn ouders heeft doodgeslagen, met een pan en een stuk hout. De reden: hij kreeg geen voorschot op zijn erfenis, geld dat hij nodig had om zijn dure kleren te kunnen betalen. Na de moord gingen de vrienden de spanning wegdansen in een stijlvolle discotheek.

Zakkenvullers

""Ik wil een roekeloos leven'', zingt een groep van zo'n dertig kaalgeknipte jongens 's avonds. Ze zitten op een terras tegenover de Arena, waar 's zomers in de openlucht de opera wordt opgevoerd. De ene orkestband na de andere wordt afgedraaid en de jongens vullen luidruchtig de tekst in. Op een langzaam liedje staan twee van hen op en gaan samen grinnikend schuifelen.

Als "Let it be' en "Michelle' aan de beurt zijn, wordt het stil. Het Engels is te moeilijk. Een, twee en al snel zeker tien jongens hebben even tijd voor een lange rij scheldwoorden tegen het zuiden en tegen Rome. Het zijn allemaal luilakken, profiteurs, zakkenvullers, bedriegers, mafiosi, en voor wat het zuiden betreft, ze stinken nog ook. Hun held is Umberto Bossi en zijn Lega Nord. Of de neo-fascistische partij MSI.

De volgende ochtend staat een agent al om half negen parkeerbonnen uit te delen. Dit is een stad die functioneert, soms meedogenloos. Op de markt doet een friettent zijn kraam open: Verona is zeer in trek bij Duitsers. Een straatverkoper biedt prachtige pijpen aan, in Noord-Italië een statussymbool: geld genoeg voor een fraaie pijp en tijd genoeg om hem leeg te roken.

Terwijl een paar toeristen bezwijken voor een mandfles met onduidelijke wijn, loopt een vrouw in bontjas naar een verkiezingsstand van de "Rete', de nieuwe links-georiënteerde partij van Leoluca Orlando, ex-christen-democraat, ex-burgemeester van Palermo. Hij valt zijn voormalige partij, die hem heeft uitgekotst omdat hij te fel tegen de mafia was, aan vanuit een andere hoek. Orlando appelleert aan progressieve katholieken, met een oproep tot een grotere moraliteit in de politiek. Sicilië is zijn thuisbasis, maar ook in het traditioneel katholieke Verona en omgeving is hij sterk.

Tientallen oudere dames schuifelen hier naar de ochtendmis in een verwarmde kapel van de Dom. De woorden van de bisschop halen bijna dagelijks de krant. Wie hier wil breken met de christen-democraten, zoekt vaak een vergelijkbare nestgeur.

De vrouw bij de stand van de "Rete', zegt dat ze jarenlang op de christen-democraten heeft gestemd, maar dat die partij de afgelopen jaren te weinig heeft gedaan aan de modernisering van Italië. Ze voelt zich meer thuis bij Orlando, dan bij de blauwe-blazeroppositie van de Republikeinse leider La Malfa, die zich gesteund weet door veel ondernemers. Dan komt haar man er tussen. Hij zegt dat La Malfa tenminste een serieus economisch project heeft en maakt duwend en trekkend aan zijn vrouw duidelijk dat zij lang genoeg met een vreemde man heeft gepraat.

Rijkdom

Het hart van de proteststem is Lombardije. Opiniepeilingen voorspellen daar tussen de twintig en dertig procent voor de Lega Nord van Umberto Bossi. De Lega heeft haar kracht laten zien in Brescia, rijk geworden van de staal en rijk gebleven door de staatssteun toen er moest worden geherstructureerd.

Het is een industriestad met evenveel charmes als de gemiddelde Nederlandse provinciestad, omgeven door rommelige industrieterreinen en wouden van fabrieksbordjes voor de vrachtwagens. De rijkdom blijkt uit de antiekwinkels hier en daar, uit de overvloed aan grote auto's, aan de opeenvolging van sjieke kledingzaken. Jarenlang gaven de christen-democraten hier de toon aan. Maar langzaam groeide de onvrede over de tientallen projecten die met veel fanfare waren voorgesteld en daarna nooit meer uit de bureaula kwamen.

Voor iemand uit het zuiden zijn een handvol parkeergarages, een echt voetgangersdomein en een redelijk verkeersplan al heel wat. Maar iemand uit Brescia spiegelt zich aan Duitsland of Frankrijk, dichterbij dan Napels. En dan blijft er veel te wensen over. In november kwam de klap in het gezicht van het zittende stadsbestuur. De Lega Lombarda werd in één klap de grootste partij van de stad, met een kwart van de stemmen.

De mensen in Brescia gaan de straat op om te kopen, niet om met elkaar te praten of om te paraderen. Met tassen vol, sjouwen ze hun aanwinsten naar de parkeergarage. De meesten hebben het opgegeven om scusi te zeggen als ze iemand anders tegen de benen slaan met hun tassen.

Op de zaterdagmarkt staat een jongen die nog niet uit de puistjes is, pamfletten van de Lega uit te delen. Een enkeling slaat hem bemoedigend op de schouder: ""We gaan winnen.'' Een jonge vrouw komt zeggen dat ze de Umberto Bossi en zijn Lega Nord maar een slap zootje vindt. Bossi wil drie deelrepublieken; zodat het noorden zich in zijn eigen welstand kan baden? ""Een slap compromis'', zegt ze. ""Dan moeten we nog teveel met anderen delen. Lombardije moet onafhankelijk worden. Wij willen ons eigen geld uitgeven. Nu moet Lombardije zich in het zweet werken, terwijl ze in het zuiden als heertjes met een stropdas rondlopen.''

Dit gaat zelfs de aanhang van de Lega Nord te ver. ""Wij zijn niet tegen het zuiden'', zegt een man die net een pamflet heeft gevraagd. ""Wij zijn tegen Rome. De politieke partijen in Rome zijn de vijand van zowel het noorden als het zuiden.''

Hij stemt weer op de Lega, net als bij de lokale verkiezingen. ""Maar ik weet niet of het zin heeft'', zegt hij. In Brescia is de Lega buitenspel gezet door de andere partijen. En wie garandeert dat Umberto Bossi en de zestig tot tachtig parlementariërs die hij in zijn kielzog mee naar Rome hoopt te slepen, niet weggedrukt worden in een marginale rol? ""Dat is niet zo belangrijk'', zegt een jongen die erbij is komen staan. ""Desnoods staan we alleen. We moeten ons niet laten corrumperen. Maar we zullen laten zien dat we sterk zijn. En we worden nog sterker.''

Op deze reis door Italië waren er bijna geen mensen die niet op de een of andere manier een verandering willen. De onvrede is groot. Maar de oplossingen verschillen sterk. Sommigen sturen aan op een breuk, anderen pleiten voor een voorzichtige koerswending, weer anderen voelen zich volslagen machteloos. ""Het probleem in Italië is niet om duidelijk te maken dat het niet goed gaat'', zegt de Republikeinse partijleider Giorgio La Malfa. ""Het probleem is om mensen te laten geloven dat een verandering echt mogelijk is.''