"Als ik verlies doet dat pijn, maar het is geen persoonlijke tragedie'

De Rus ARTOER JOESOEPOV begint volgende week in Linares aan de schaaktweekamp tegen Timman. De krachtmeting is een van de halve finales van de kandidatenmatches, die een uitdager moeten opleveren voor wereldkampioen Kasparov.

Natuurlijk begrijpt Artoer Joesoepov de belangstelling uit Nederland wel en uiteraard is hij bereid antwoord te geven op enkele vragen, maar eerst zullen we weten dat hij in een balorige bui is. Om te beginnen wenst hij een cafe con leche te zien, de Spaanse pendant van de cappuccino. “Dat is mijn vaste tarief voor een interview.” Voorzien van zijn koffie krijgt hij een nieuwe ingeving en besluit hij dat we de rollen maar eens moesten omdraaien. Er is geen ontkomen aan en gedurende tien minuten informeert hij geboeid naar het leefpatroon van een schaker tijdens zo'n belangrijke match. En, in zijn rol van Nederlandse verslaggever, naar het nut van een fiets in dit verband.

Het is een joligheid die slecht past in het beeld dat Joesoepov getuige bijnamen als "De Beer' en "De Muur' doorgaans oproept. Bijnamen die geïnspireerd zouden kunnen zijn door zijn krachtige en onverzettelijke schaken, maar die eerder ingegeven lijken door zijn uiterlijke verschijning. Het lange, onduidelijk geknipte haar, de woeste baard, en de ietwat gebogen, bijna gekwelde gang waarmee Joesoepov zich voortbeweegt, wekken niet de indruk dat hij een van de meest sympathieke en meest gewaardeerde persoonlijkheden in het internationale schaakcircuit is.

Ook bij zijn Westerse collega's staat hij hoog aangeschreven. Vorig jaar vroegen de bestuursleden van de grootmeestervakbond GMA of hij hun gelederen wilde komen versterken. Niet alleen omdat ze gecharmeerd waren van zijn sportiviteit en zijn integriteit, maar evenzeer omdat Joesoepov volgens hen in zijn denken niet lijdt onder de frustraties die veel van zijn landgenoten vertonen wanneer zij hun inzichten geven over het kapitalistische Westen. Het komt dan ook niet als een verrassing wanneer het enige Russische bestuurslid zichzelf omschrijft als "een reiziger'. “Natuurlijk heb ik mijn verwanten in Rusland. Ik ben er opgegroeid en opgevoed en het zal altijd een deel van mijn culturele bagage blijven. Van de andere kant speel ik in Spanje, Nederland, de Verenigde Staten, noem maar op en heb ik het gevoel dat ik een bewoner ben van deze planeet.”

Joesoepov mag dan wel een minzaam mens zijn die zijn zachte stem slechts zelden verheft, als schaker is hij een vechter pur sang die het hoofd pas zal buigen wanneer zijn allerlaatste kans verkeken is. Het was dan ook nogal gênant dat hij tijdens het onlangs in het Spaanse Linares gehouden grootmeestertoernooi één van de zeven spelers was die een geldboete kregen aangezegd omdat ze in een van hun partijen voor de veertigste zet remise waren overeengekomen. Een dag later trok toernooidirecteur Rentero de sanctie weer in en dat is de reden waarom Joesoepov er weinig woorden aan vuil wil maken. “Het was een onnodige en verkeerde actie. Ik heb met Rentero gesproken en het probleem is de wereld uit geholpen. Daarom voelde ik er weinig voor om hierover met de pers te spreken.”

Gelukkig was er een getuige die zag op welk een weergaloze en waardige manier Joesoepov de harde zakenman Rentero voor het blok zette. Hij overhandigde hem niet alleen het geld van de boete, maar zijn complete startgeld en sprak daarbij de woorden: “Als U vindt dat ik geen recht heb op dit geld, dan geef ik het liever terug. Morgen zal ik verder vechten zoals ik dat ook in alle andere ronden gedaan heb. Aan het eind van het toernooi zal ik me opnieuw bij U melden en dan moet u maar beslissen of ik dit geld verdiend heb of niet.” Rentero werd spontaan overmand door zuidelijke emoties en terwijl hij Joesoepov omhelsde zwoer hij dat deze tot het einde der dagen in Linares uitgenodigd zou worden.

Aan de vooravond van deze nieuwe Joesoepov-Timman gaan de gedachten onwillekeurig terug naar de match in het voorjaar van 1986, die de Amsterdammer geruime tijd de zin in het spel ontnam. Geheel onnodig eiste de wereldschaakbond dat de tweekamp op een datum zou beginnen die Timman nauwelijks tijd tot voorbereiding liet. Opgejaagd verscheen hij aan de start en leed een zware nederlaag. De invloed van die match op hun nieuwe ontmoeting is volgens Joesoepov ongeveer nul. “Het enige belang dat ik kan zien is dat je na zo'n match je tegenstander beter kent. Maar verder is het zo lang geleden dat het resultaat helemaal niets betekent.”

Wel deelt hij de mening van zijn coach Mark Dvoretsky dat hij in die match zijn beste schaak liet zien. Dvoretsky ontdekte het talent van de vijftienjarige Joesoepov in 1975. Twee jaar later werd Joesoepov jeugdwereldkampioen en dat vormde de basis voor een hechte en onafgebroken samenwerking. “Het klopt dat ik in 1986 in topvorm was. Zo geloof ik ook dat Jan Timman zijn beste schaak speelde in 1988 in het toernooi van Linares. Prachtig schaak speelde hij toen. De afgelopen paar jaar zijn we allebei eigenlijk voornamelijk met wisselend succes op zoek geweest naar die grote vorm.”

Opmerkelijk genoeg verloor Timman in de zes jaar na die traumatische match geen enkele keer meer van Joesoepov. De meeste partijen eindigden in remise en met drie overwinningen trok Timman de onderlinge score gelijk. De laatste keer was een maand geleden, ook in Linares. Timman eindigde met energiek spel op de gedeelde tweede plaats achter Kasparov. Joesoepov speelde na een goed begin een belabberd toernooi.

Timmans sterke spel in Linares leverde hem bij de kenners het nodige krediet op en zelfs in eigen land groeide het vertrouwen in een goede afloop. Een van de weinigen die nadrukkelijk in de kansen van Joesoepov blijft geloven is Gari Kasparov. De wereldkampioen liet weten dat hij ook na Joesoepovs magere resultaat in zijn laatste vuurproef ervan overtuigd blijft dat diens stugheid en stabiliteit uiteindelijk de doorslag zullen geven. Joesoepov zelf lijkt ook niet echt aangedaan door deze kwakkelige generale repetitie. “Natuurlijk vond ik het niet leuk om zoveel partijen te verliezen, hoewel ik er ook mijn lering uit kan trekken. Maar het maakt allemaal niet zoveel uit. In een match op dit niveau hangt alles af van de vorm van de dag.”

Voor zover die vorm afhankelijk is van externe factoren hoeft hij zich geen grote zorgen te maken. Liever had hij in een grote stad gespeeld waar men de zinnen kan verzetten met een bioscoop- of operabezoek, maar afgezien van dit detail is Joesoepov een tevreden mens. Verleden jaar verhuisde hij met zijn tweede vrouw naar Duitsland waar vrienden een huis voor hem regelden aan een van de Beierse meren. Hij werd gecontracteerd door de Duitse schaakkampioen Bayern München en in de zomer werd een dochtertje geboren.

De verhuizing naar Duitsland was de afsluiting en het logische gevolg van een ellendige periode. Toen Joesoepov in het najaar van 1989 bij een brutale roofoverval in zijn flat werd neergeschoten en slechts door toeval overleefde, kwam hij niet tot diepere inzichten in het raadsel van het leven, maar maakte hij wel een snelle optelsom. “Ik wist meteen dat me slechts één ding te doen stond en dat was het land te verlaten. Ik wilde niet de kans lopen dat ikzelf of nog erger mijn gezin dit nog eens mee zouden maken. Daar kwam nog bij dat de situatie in de Sovjet-Unie alsmaar bedroevender werd. Ik wilde dat ons kind onder normale omstandigheden zou opgroeien.”

Nauwelijks was Joesoepov van deze aanslag hersteld of hij werd geveld door een fikse spitaanval. Tijdens zijn kandidatenmatch tegen Dolmatov vorig jaar in Wijk aan Zee kon hij nauwelijks lopen. Met behulp van heel wat pijnstillers handhaafde hij zich aan het bord en wist uiteindelijk zelfs te winnen. Ook die klachten zijn goeddeels verdwenen, hoewel Joesoepov toegeeft dat zijn lichamelijke conditie nog steeds niet optimaal is.

De verbetenheid waarmee Joesoepov ook onder uitermate beroerde omstandigheden een kandidatenmatch op zijn naam wist te schrijven mag voor Timman een waarschuwing zijn voor het taaie verzet dat hem te wachten staat. Voorspellingen wil Joesoepov uiteraard niet doen, maar eerlijkheidshalve verklapt hij dat als hij dat al zou willen hij het ook niet zou kunnen. “Ik bekijk zo'n match puur professioneel. Het is mijn werk en dat moet ik zo goed mogelijk doen. Ik kan gemakkelijk zeven verschillende scenario's bedenken, maar ik heb geen idee wat er gaat gebeuren. Mijn houding is echt zo primitief. Ik doe mijn best en zal er voor vechten.”

Het zal een zware match worden, maar gezien de onberispelijke reputatie van beide spelers ongetwijfeld ook een sportieve. Een van Joesoepovs troeven is de immense concentratie waarmee hij in een partij kan duiken. In tegenstelling tot enkele van zijn landgenoten heeft hij daarvoor geen rare fratsen nodig. Hij staart zijn tegenstander niet aan en trekt ook geen gekke bekken. Het enige dat telt is het bord. “Het heeft niets te maken met persoonlijke gevoelens. Ik probeer me te concentreren en ik probeer te winnen. Als ik verlies doet dat pijn, maar het is geen persoonlijke tragedie. Ik heb dan niet het gevoel dat mijn ego een oplawaai heeft gehad of dat mijn leven geen zin meer heeft.”