Hulp aan Moldavië is Europees belang

De rukwind van de perestrojka heeft de kruin van de Sovjet-boom geruïneerd, maar niet zijn takken afgerukt. Door het gespleten hout op de breukplaatsen lopen nog ongebroken vaatbundels. Zo worden tussen takken en stam nog voedingsstoffen uitgewisseld, maar met die boom wordt het niets meer. En de takken? Wat zal daarmee gebeuren?

Moldavië, een vijfenveertig jaar geleden op het Sovjet-hout gehechte ent, was hard op weg alle uiterlijke kenmerken van haar gastheer aan te nemen, tot ook zij vorig jaar zomer afknapte en het assimilatieproces abrupt werd afgebroken. Nu moeten de Moldaviërs een democratische republiek proberen op te bouwen op een versplinterd breukvlak. Het is een Europees belang hen te helpen bij hun eerste en moeilijkste taak: het bevorderen van maatschappelijke cohesie op nationale schaal.

Grondige russificatie van de Moldavische samenleving was het belangrijkste kenmerk van de radicale kolonisatiepolitiek, waaraan de Moskouse heersers Bessarabië na zijn inlijving bij de Sovjet-Unie onderwierpen. Zij berustte op twee pijlers: Russisch imperialisme en de ideologie van de "Sovjet-mens'. Door gedwongen migraties veranderden de machthebbers in Moskou de demografische structuur van de Moldavische Socialistische Sovjet-republiek doelbewust. Op grote schaal werden Moldavische "agrarische specialisten' naar het oosten gestuurd en Russische "industriële specialisten' naar Moldavië gehaald. Zo kon de stad Tiraspol, bolwerk van Russische separatisten, een russofoon eiland worden in een Roemeenstalig gebied.

In zijn streven het Moldavisch wingewest te denationaliseren boekte Moskou echter het meeste succes met zijn taalpolitiek. Wie Roemeense of Oekraïens sprak werd als "nationalist' bestempeld en als zodanig zwaar vervolgd. Westerse talen werden uit het onderwijsprogramma geschrapt. Moldavië moest worden afgeschermd van de beschaafde wereld. Hoezeer het uitbannen van de moedertalen in de Moldavische samenleving de russificatie ervan heeft bevorderd, bleek mij onlangs bij een ontmoeting met Moldavische intellectuelen in Tiraspol. Zij zeiden gemakkelijker in het Russisch te denken en te spreken, dan in hun moedertaal, het Roemeens. En ofschoon zij allen gepromoveerde academici waren, sprak geen van hen Engels.

Een andere factor, die de denationalisering van Moldavië sterk heeft bevorderd, was het ontbreken van enige vorm van nationale cultuurpolitiek. Met het gevolg dat de Russen en Oekraïeners daar hun eigen cultuur niet kennen. Het zijn "mensen zonder land'. De Russen erkennen de russofone Oekraïeners niet als een aparte bevolkingsgroep en ook de meeste Oekraïeners zien zichzelf niet als een etnische minderheid.

Nu is de Moldavische regering begonnen wettelijke maatregelen uit te werken, die de nu nog tot separatisme geneigde russofone minderheden vertrouwen moeten geven in een gezamenlijke toekomst in een onafhankelijk Moldavië. Zij heeft gekozen voor een beleid van culturele differentiatie, gericht op het stimuleren van culturele bewustwording in elk van deze bevolkingsgroepen.

De psychologische barrières die moeten worden overwonnen zijn gigantisch. Zo zijn bijvoorbeeld negen van de tien boeken in de nationale bibliotheek in Chisinau in het Russisch. Ze gaan bijna allemaal over ideologie. Werken over het Russische volk en zijn cultuur vind je er nauwelijks. De Moldavische regering heeft nu de grootste moeite de russofone Moldaviërs ervan te overtuigen dat haar voornemen de ideologische werken uit de bibliotheken te verwijderen niet tegen hèn is gericht.

Natuurlijk berust de reactionaire en defensieve houding van de Russische minderheid voor een belangrijk deel op het besef dat iedere verandering van de bestaande sociale en politieke verhoudingen een einde zal maken aan hun politieke en materiële privileges. Maar dat is niet de enige factor. De Sovjet-ideologie is juist in deze "Russen zonder land' getransformeerd in een conceptuele manier van denken: dat de "Sovjet-mens' permanent in gevaar is en continu moet vechten tégen alles en vóór alles. Vechten voor goede landbouwprodukten, vechten tegen de kapitalisten, oorlog voor vrede. In steden als Tiraspol en Bendery krijgt men nu de indruk dat deze mensen vechten om een vijand te vinden. Er zijn wegversperringen opgericht en bruggen opgeblazen. Tegen welke aanvallers? De Russische tank die ik begin vorige maand op een kruispunt in de stad Tsighina zag, kon daar alleen zijn ter intimidatie van de Roemeens sprekende minderheid en om de regering in Chisinau te provoceren.

Onlangs is een wet van kracht geworden op grond waarvan in Chisinau vijf basisscholen voor Oekraïense kinderen zijn geopend. Zij worden daar onderwezen in de Oekraïense taal. Gagaoezische kinderen, die zeer slecht Russisch spreken, zullen Gagaoezisch (een sterk gedeformeerd Turks) gaan leren als een vreemde taal. In overleg met de Turkse regering wordt een project voorbereid, dat ertoe moet leiden dat in ieder Gagaoezisch dorp ten minste één Turkse onderwijzer wordt gestationeerd.

Uit deze en andere maatregelen blijkt dat de Moldavische regering een realistische kijk heeft op het nationaliteitsprobleem. Haar cultuurbeleid dient door de Europese Gemeenschap dan ook met kracht te worden gesteund. Het is gericht op het wegnemen van angst bij mensen die nu nog menen alleen maar te kunnen te verliezen. Deze bange mensen laten zich gemakkelijk misbruiken door politieke desperado's, niet alleen in Moldavië zelf, maar ook daarbuiten. In de relaties tussen de Oekraïne, Rusland, en Roemenië ligt de conflictstof hoog opgestapeld.

De Europese Gemeenschap moet daarom beginnen met druk uit te oefenen op de Russische Federatie, opdat zij al het mogelijke doet de conservatieve elementen te beteugelen, die bezig zijn Transnistrië als hun (hopelijk laatste) bastion in te richten.

Tegelijkertijd moeten culturele akkoorden worden gesloten met Moldavië, gericht op hulp bij de modernisering van het hopeloos achtergebleven onderwijs. Na Tadzjikistan heeft Moldavië van alle voormalige Sovjet-republieken het laagste percentage studenten in het hoger onderwijs. Het ontbreekt de Moldaviërs niet alleen aan elementaire zaken als papier en machinerie voor drukwerk, maar vooral ook aan kennis. Met name het gebrek aan kennis van vreemde talen (Engels) ervaren zij als een barrière bij hun pogingen moderne informatie te verkrijgen.

Zo kan de Europese Gemeenschap de explosiviteit van deze brandhaard ook voor de toekomst sterk doen verminderen. Eveneens geeft zij op die manier de studenten in Chisinau, wier honger naar kennis zo'n diepe indruk op mij maakte, reden tot hoop op een menswaardige toekomst in een vrij en democratisch Moldavië.

Foto: Bucecea, Moldavië. (Foto: Gerard Roos)