Oceanische "zoetwatervlek' zou Noord-Europa afkoelen

In het noorden van de Atlantische Oceaan dobbert, als een reusachtig vetoog in de soep, een plas opvallend zoet zeewater met een doorsnee van vele honderden kilometers. Oceanografen vermoeden dat deze Great Salinity Anomaly, zoals ze hem hebben genoemd, het Atlantisch klimaat de komende jaren wel eens behoorlijk zou kunnen afkoelen.

Veranderingen in de oceaanstromingen kunnen het klimaat op aarde ingrijpend benvloeden. In de Stille Oceaan geldt als spectaculair voorbeeld El Niño, de periodiek terugkerende warme zeestroom die eens in de drie tot vier jaar warm water aanvoert naar het oostelijk deel van de Stille Oceaan. Het verschijnen van El Niño zet het Amerikaanse klimaat volledig op zijn kop.

Volgens de onderzoekers zou het klimaatseffect van de Great Salinity Anomaly minstens even spectaculair kunnen zijn, maar bewezen is dat nog niet.

De "zoetwaterplas' werd in 1968 voor het eerst ontdekt en cirkelt al jaren, min of meer onopgemerkt, door de ijzige poolwateren tussen IJsland, Groenland en Labrador. Het zoutgehalte van het water is 1,4 % lager dan normaal en de temperatuur 1 tot 2 ß8C lager. Mogelijk is deze plas ontstaan doordat ongewoon sterke noordenwinden boven de Groenlandzee extra veel poolijs in het water hebben geveegd, dat later is gesmolten.

De vraag is nu of dat gevolgen heeft voor de oceaanstromingen, die het klimaat op aarde reguleren door warmte af te voeren van de evenaar naar de polen. In de Labradorzee wordt (net als bij Antarctica) zogenaamd koud bodemwater gevormd, extreem koud, zout oppervlaktewater dat naar de diepzee zinkt. Dat wordt, ten dele, gecompenseerd door de aanvoer van warm water via de Warme Golfstroom, die in Europa voor een mild klimaat zorgt.

De aanwezigheid van een grote plas minder zout water kan ervoor zorgen dat er in het hoge noorden minder koud bodemwater wordt gevormd, waardoor er ook minder warm water via de Warme Golfstroom wordt "aangezogen'. Hierdoor zou het klimaat, niet alleen in Europa, maar op het hele noordelijk halfrond, behoorlijk kunnen afkoelen. Eind jaren zestig, toen de "zoetwaterplas' zich voor de kust van Labrador bevond, constateerden onderzoekers van Princeton, New Jersey, dat in de Labrador Zee verscheidene jaren geen koud bodemwater meer werd gevormd, terwijl de Golfstroom met een derde afnam. Ook in Europa volgden toen enkele zeer strenge winters.

Hoewel het verleidelijk is om de Great Salinity Anomaly aan te wijzen als oorzaak van het afkoelen van oceaan en klimaat op het noordelijk halfrond, wijzen critici erop dat voorzichtigheid geboden blijft. Bij veranderingen in het oceaan-atmosfeer systeem zijn oorzaak en gevolg vaak moeilijk te scheiden. (Science, 20 maart.)