Nadenkend deel der natie de dupe van Het Bestel

In zijn boekje Het Dagblad schreef wijlen Robert Peereboom ooit: “De krant is er om de mensen te helpen”. In Hilversum heeft het wankelend Bestel die rollen nu omgedraaid. “De mensen zijn er om de omroepen te helpen”. Helpen aan wat? Aan geld en zendtijd, lees: aan leden. Herlees: aan abonnees op de gidsen. Die "struggle for survival' zal vrijdag losbarsten als de herverkaveling van de drie netten over de nu al acht A-omroepen zijn beslag moet krijgen. Acht, want VPRO en EO zijn inmiddels ook al over de drempel.

De kijkers kunnen er vergif op innemen dat de kongsies in de Hilversumse "chasse gardée' hun revieren zullen zoeken te vergroten ten koste van het informatieve Nederland 3 (NOS, IKON, RVU, Teleac, Humanistisch Verbond).

Zou Peereboom nog leven, hij zou uitroepen “Maar de omroepen zijn er toch óók om de mensen te helpen?” Aan wat? Aan datgene waar de mensen behoefte, nee: behoeften aan hebben. Meervoud want "dé mensen' bestaan niet meer. De NRC Handelsblad-lezer verlangt immers andere op de buis dan de Privé-adept.

De reclamebureaus hebben dat al lang door. Zij hebben "het' Nederlandse volk onderverdeeld in vier sub-volken, de welstandscategorieën A, B, C en D. Waar staan die voor? Zeg maar: A = Chivas Regal plus Citroën XM, B = een appelation contrôlée en een middenklasser, C = een huiswijn plus een occasion, D = pils plus interesse voor bak- en braadvetten. Dat is natuurlijk heel elitair maar op de brilleglazen van iedere account-executive staat het teken ƒ !

In vroeger tijden gold in de omroep de indeling van de identiteiten. De AVRO zong van "Happy days are here again', de VARA verwelkomde met "Morgenrood', de KRO deed van "Ave Maria', de NCRV wierp er een psalm tegen aan. Maar dat is voorbij. De AVRO is algemener dan ooit, bij de VARA worden de arbeiders radio-amateurs aangesproken met "Dames en Heren' en bij de KRO hoor je nog één schaarse zachte "g'. Bij de sympathieke NCRV komt nog een zweem van groene zeep op nadat ze bij Rondom Tien met bi-seksualiteit zijn bezig geweest. De laatste herkenbare identiteit zit bij Veronica, het na-kinderbedtijd-program Erotica. Maar voor de rest is het - EO en VPRO daargelaten - één pot nat. En die potjes worden gevuld met de sandwich-formule: twee dikke sneden spanning en ontspanning met daartussen een plakje informatie.

Die sandwich-mix stamt eigenlijk uit de tijd waarin omroepen nog aan "broadcasting' deden, een aan de Britse akkerbouw ontleende term die beschrijft hoe de landman met brede armzwaaien het zaad in zo veel mogelijk voren strooide. In de wereld van kranten en tijdschriften is die tijd al lang voorbij. Daar doen ze aan "narrowcasting', precies zaaien op plaatsen waar specifieke gewassen voor specifieke consumenten-doelgroepen het best gedijen. De redacties vullen de achterkanten van de advertentiepagina's met lectuur, apart voor de categorieën A, B, C óf D.

Bij de radio gaat het al weer anders; zenderkleuring. Wie nieuws en achtergrond wil horen drukt op 1, voor pop snelt hij naar 3, voor Beethoven schrijdt hij naar 4. Zo niet bij de televisie, behalve in zekere mate bij Nederland 3 (informatie, achtergrond en sport). Maar 1 en 2 volharden met de ABCD-mix in de sandwich. Daarom roepen de eindredacteuren van de actualiteitenrubrieken voortdurend: denk om het instap-niveau. Ligt dat te hoog, dan kan de laaggeschoolde kijker er met de pet niet bij. De hooggeleerde moet dan maar een beetje bukken.

Wegens de wisseldiensten van de omroepen opereren de actualiteitenrubrieken noodgedwongen ook met weinig continuïteit en consistentie. Weinig follow-up want de meeste komen maar één, hooguit twee keer in de week op het scherm. Dat gaat allemaal ten koste van de specifiek in informatie geïnteresseerde groepen. De NRC-Handelsblad-, Volkskrant- en Trouw-lezer die bij de lezing van zijn krant ook hèm interesserende beelden wil zien, moet eerst in zijn gids en daarna met zijn afstandsbediening van hot naar her zappen. De Privé-, Story- en Weekend-liefhebber die naar vertier hongeren, zapt andersom om gespaard te blijven voor de confrontatie met een "talking egghead' of een moeilijke film.

Hoe de actualiteiten-rubrieken nood-, zeg maar Bestel-gedwongen te werk gaan, herinner ik mij uit ervaring, onder andere bij Achter het Nieuws. De dag na de uitzending is er een redactie-vergadering die begint met een evaluatie, doorgaans onder het motto: “Jammer, maar niks meer aan te veranderen, zoals ze in Turkije zeggen als ze per ongeluk weer eens de verkeerde de kop hebben afgeslagen.” Dan buigt men zich over de agenda van de komende dagen, grotendeels in onzekerheid over de vraag wat de concurrentie gaat doen. Resultaat: sommige interessante items vervallen omdat verondersteld wordt dat een ander het al zal oppakken; andere nog niet rijpe vruchten worden juist wel geserveerd om die ander voor te zijn.

Door de krachtenversnippering zijn de meeste rubrieken ook nog onderbemand (zes tot acht redacteuren) en ondergefinancierd. Ze worden vooral opgehangen aan de presentator die dan optreedt als een kermis-bonisseur die zijn waren aanprijst: "Gaat dat zien, gaat dat zien'. Dat is absoluut niet de schuld van de actualiteiten-redacties, er zijn in Hilversum genoeg bekwame redacteuren, reporters en presentatoren om concurrerende, consistente en andersgeaarde, dagelijkse actualiteitenrubrieken te maken. Het is de schuld van het talent- en geldversnipperende Bestel. Daardoor worden de in informatie geïnteresseerde kijkers, zeg maar: het nadenkend deel der natie getrakteerd op een dik half dozijn TV-weekedities, van wisselend gehalte op wisselende tijdstippen.

Op dit model van inconsistentie is één uitzondering en die is te vinden op Nederland 3: vanaf 10 uur, Journaal, een kwartier sport en 3 kwartier NOS Laat. Iedere werkdag vaste prik. "Laat' heeft vijfentwintig redacteuren, onder wie specialisten voor wetenschap en cultuur, komt net als in andere beschaafde landen (Newsnight van BBC 2 en Tagesthemen van de ARD) om half elf 's avonds op het scherm. Daarin zit de kern van een consistent, volwassen programma voor achtergrond-informatie. Wie Newsnight beter vindt, moge bedenken dat de BBC over meer middelen beschikt en archiefkasten hoog-gekwalificeerde studiogasten kan opentrekken.

Het zou natuurlijk mooier zijn als we ook op de televisie aan zenderkleuring zouden kunnen doen: een pretnet, een net net en een denk-net. Maar dat is wegens de gevestigde belangen en gewoontes niet een-twee-drie te verwezenlijken. Wat is er misschien te verhinderen? Dat bij de komende herverkaveling der drie netten de NOS wordt opengebroken en de brokken over al die netten worden verstrooid.

Dan is die ene consistente vluchtheuvel weg die kijkers en waardering wint, terwijl de actualiteitenrubrieken teruglopen. Zeker, het 10 uur-blok van de NOS bedient, net als Diogenes op 2 een minderheid. Maar wel een hoogwaardige: tien Feyenoord-stadions vol, een half miljoen hoog opgeleide kijkers, welvarend genoeg om specifieke Ster-spots in de categorieën A en B te trekken.

“De omroepen zijn er om de mensen te helpen”. Toch ook die mensen, die zich willen "bergen voor Berg', en niet alleen bij maar ook van de televisie iets willen opsteken.