Directeur Hans Bal over strijd om voorbestaan van opera en orkest uit Enschede; "Opheffing Forum geeft alleen extra problemen'

ENSCHEDE, 2 APRIL. De toestand rond het Enschedese opera- en orkestbedrijf Forum wisselt met de dag, sinds de Raad voor de Kunst minister d'Ancona aanbeval het orkest wegens gebrek aan kwaliteit in zijn geheel op te heffen en het operabedrijf te liquideren en de goede stukken eruit te laten opgaan in een nieuw gezelschap met een degelijke artistieke leiding. Afgelopen maandagavond, bij voorbeeld, liet Forum weten “furieus te zijn over het verraad van de provincies Overijssel en Gelderland” omdat ze tot overeenstemming zouden zijn gekomen om de minister voor te stellen het Forumorkest met 40 man in te krimpen ten gunste van een uitbreiding van Het Gelders Orkest.

Ook voelde het Enschedese Forum zich in de steek gelaten door de gemeente Enschede. Directeur Hans Bal kondigde aan te overwegen te verhuizen naar Utrecht en vond het “ronduit schandalig dat provinciale politici, niet gehinderd door enige kennis van zaken, even uitmaken hoe een nationaal operagezelschap als Forum moet functioneren, hoeveel produktie er moet worden gemaakt en welke orkesten die moeten begeleiden.”

Gisteravond lag het allemaal weer wat anders. De provinciale bestuurders hadden uit een gesprek met minister d'Ancona begrepen dat een versterking van het Gelders Orkest tot 97 musici er niet in zat. En over het behoud van eigen orkest van 66 musici ter begeleiding van de operavoorstellingen lijkt toch gepraat te kunnen worden.

De gemeente Enschede liet gistermiddag weten wel degelijk pal achter Forum te staan. De demonstratie van de orkestleden voor de aanvang van het concert gisteravond in het Enschedese Muziektheater - twee doodskisten op het podium met de tekst "Bedankt Overijssel en Enschede' - was dus eigenlijk nogal overbodig. Maar in ieder geval luchtte het de gemoederen op.

Het dreigement naar Utrecht te verhuizen werd gisteravond door een woordvoerder van Forum “een soort luchtballon” genoemd. Het is misschien de uiterste consequentie van een besluit dat nog lang niet vaststaat. Als Forum, dat met operavoostellingen door het land reist, een klein orkest overhoudt dat alleen maar de opera begeleidt, dan is het handiger om een standplaats te hebben in het midden van het land. Forum hoeft dan immers geen symfonische concerten meer te geven in het Enschedese Muziekcentrum.

Maar voorlopig wonen de 200 werknemers van Forum nog allemaal in Twente, in Enschede heeft Forum een eigen gebouw en Forum zegt nog steeds te strijden om in zijn geheel te blijven voortbestaan. Zo sterk is de wens tot compleet overleven dat directeur Hans Bal zelfs spreekt over “ons” als hij het nieuwe operagezelschap dat de Raad voor de Kunst opgericht wil zien en waar de huidige leiding vooral buiten zou moeten blijven.

Forum heeft veel ervaring in het zich teweer stellen tegen dreigende opheffing en in het omgaan met bestuurlijke en financiële problemen, zo constateert Hans Bal. Zijn eigen aanwezigheid is er het gevolg van: hij is al de tweede interim-manager na het plotselinge vertrek vorig jaar van directeur Peter Westerhoud, die aanvankelijk ook bij Forum kwam om allerlei problemen op te lossen die waren ontstaan na de fusie in 1983 van het Enschedese operagezelschap Forum en het Overijssels Philharmonisch Orkest in Enschede.

De afwikkeling van die fusie leverde door de betaling van wachtgelden een miljoenentekort op dat door andere oorzaken nog werd vergroot en dat ondanks bijdragen van rijk, provincie en gemeenten nog steeds niet is weggewerkt. Maar Forum is nu op de goede weg, verzekert Bal. Als Forum onverhoopt in zijn geheel wordt opgeheven, dan is het de bedoeling dat het overlijdt zonder schulden achter te laten. “Vorig jaar hebben we een miljoen overgehouden, dit jaar zal dat 2,3 miljoen zijn. De jaarrekening van 1991 is nu, met de accountantsverklaring naar WVC, ik denk dat we daarmee de eerste zijn. De schuldsanering is niet bedoeld om opheffing te voorkomen, maar we willen geloofwaardigheid terug, ook op financieel gebied.”

Forum werkt ook aan een nieuw artistiek beleid. Vorig jaar beval de Raad voor de Kunst het gezelschap aan nu eens op te houden met het aanstellen van een speciale functionaris voor elk van de vele aspecten van opera en een intendant te benoemen die verantwoordelijk is voor het artistiek beleid. Cox Habbema, die adviseerde over “het theatrale” bij Forum verdween inderdaad, maar de benoeming van de twee dirigenten Gabriele Bellini en August Haltmayer tot artistiek leiders was beslist niet wat de Raad voor de Kunst wilde.

Bal zegt dat toen wel is gezocht naar een intendant, maar dat die niet werd gevonden. Inmiddels heeft Forum wel een artistiek leider op het oog, maar kan die door de onzekerheid over de toekomst niet worden benoemd en evenmin wil Hans Bal onthullen wie het is. “Maar de principe-afspreken zijn er en WVC weet ervan. Om te voldoen aan die wens van de Raad voor de Kunst hoeven we dus niet te worden opgeheven. Al begrijp ik de charme van het voorstel om met een schone lei te beginnen, die opheffing levert alleen maar extra problemen op bij allerlei ontslagen en ook veel nieuwe kosten op. Bij opera moet je lang tevoren plannen maken, wij hebben al contracten die lopen tot en met 1995. Afkopen daarvan kost minstens zeven ton.”

Bal betoogt dat een deel van het probleem bij Forum is dat onduidelijk is wat er precies van het gezelschap wordt verwacht. De ene keer wil de Raad voor de Kunst wat nieuws en wat anders, dan weer worden alleen maar voorstellingen verwacht van het ijzeren repertoire. Hij zou ook - juist bij opera - graag een langere periode zien tussen de beoordelingen van de Raad voor de Kunst, die nu elke vier jaar plaatsvinden.

Keer op keer constateert Bal dat het gewoon het beste is als Forum blijft bestaan zoals het nu is. De huidige constructie met een orkest dat in verschillende formaties wordt gebruikt voor de opera en voor concerten is volgens hem goedkoper dan elke andere oplossing.

Forum staat met die mening bijna alleen, beseft Hans Bal. “De Raad voor de Kunst wil ons weg, andere regionale orkesten zetten zich onder leiding van Hans Hierck van het Gelders Orkest tegen ons af en ze hebben alweer hun derde plan gemaakt, zonder ons te raadplegen. Forum moet bloeden. We krijgen ook veel subsidie en zijn dus een vette kluif. Iedereen die ziet dat er kennelijk wat af moet, roept: geef mij maar een stukje.

“Het zou goed zijn als we bondgenootschap hadden met die andere orkesten. Maar wat zou Forum moeten inleveren om dat tot stand te brengen? Meer dan verantwoord is. Ik ga niet de kwaliteit van onze operabegeleiding aantasten omdat Hierck zo'n groot Gelders Orkest wil hebben. Je maakt je daarmee wel de speelbal van de politiek, want politici willen dat wij het allemaal eens zijn. Dan hoeven zij geen moeilijke knopen door te hakken.”