Belgische impressies

Belgische surrealistische films II (5 t/m 7 april) Zaal De Unie, Mauritsweg 34, Rotterdam. Inl 010-4333534. Belgische impressie (3 t/m 29 april) Nederlands Filmmuseum, Vondelpark 3, Amsterdam Inl 020-65891400 Films van Olivier Smolders (6 april) tHoogt, Hoogt 4, Utrecht Inl 030-312216.

Kort na de voltooiing van de klassiek geworden surrealistische film Un Chien Andalou, die Bunuel in 1928 samen met Salvador Dali maakte, zei Dali: “De film had het effect dat ik beoogde. In één avond werden tien naoorlogse jaren van misplaatst intellectueel avantgardisme geruïneerd. De vuiligheid die men de abstracte of nonfiguratieve kunst noemde viel dodelijk gewond om nooit meer op te staan aan onze voeten na het zien van het met een scheermes in tweeën gesneden oog van een meisje, aan het begin van onze film. Er was in Europa geen plaats meer voor de maniakale vierkantjes van meneer Mondriaan”.

Dat had hij gedroomd. Mondriaans vierkantjes doen het nog uitstekend, alleen niet in de film. Mondriaan heeft daar ook nooit in geloofd. Van Doesburg wel. Hij was enthosuiast over de door Kandinsky beïnvloede "absolute' filmbeelden van Richter en Eggeling.

Het surrealisme is nog steeds van invloed op de film. Soms wordt zelfs bijna letterlijk geciteerd uit surrealistische films van het eerste uur. De scène met een afgehakte hand vol mieren uit Un Chien Andalou is in een iets andere vorm terug te vinden in David Lynch' Blue Velvet. Van de hand maakte Lynch een oor. Dat het surrealisme heeft gewonnen in de film is logisch, want deze op literaire grondslag geschoeide stroming gaat uit van de bestaande wereld. Ze bestrijd deze maar wijst ze tegelijk ook weer niet af. Een wat hypocriet revolutionaire houding misschien, maar geknipt voor film.

België, het land van de getikte burgerlijkheid, heeft op z'n minst al vanaf Brueghel en Jeroen Bosch een surrealistische traditie. In het programma "Belgische Impressies' van het Nederlands Filmmuseum, dat ook in 't Hoogt in Utrecht en in Zaal de Unie in Rotterdam plaatsvindt met avantgarde en experimentele films, is dan ook ruim baan gemaakt voor de surrealistische film. Er zal onder meer een korte documentaire van de Belgische cineast Luc de Heusch te zien zijn over beeldend kunstenaar René Magritte, films van dichter/beeldend kunstenaar Marcel Broodthaers en cineast Olivier Smolders.

Van Magritte zal een halfuur durende compilatie te zien zijn van deels ongemonteerde 8 mm home-movies die hij in de jaren vijftig met zijn vrouw en vrienden maakte. Ook zal de korte film Fleurs meurtriers van Roger Livet uit 1929 getoond worden evenals L'imitation du cinema uit 1969 van de met Magritte bevriende surrealistische schrijver Marcel Mariën. Deze film zorgde voor opschudding vanwege het godslasterlijke gehalte en werd voor openbare vertoning verboden.

Bijzonder grappig is het vijf minuten durende La pipe dat Broodthaers in 1968 maakte als hommage aan Magritte's schilderij 'Ceci n'est pas une pipe'. Een in een wolkerige ruimte zwevende pijp wordt zichtbaar door wegtrekkende rook. De pijp zelf blaast beurtelings en ook gelijktijdig rook door beide uiteinden. Als titel verschijnt onder de pijp het woord "Figure'. Het woord krijgt - als gevolg van de techniek - de licht bibberende vertaling "Bild' en "Figur' boven zich.

De meer recente films van Olivier Smolders Adoration en Seuls kunnen moeilijk in een surrealistisch kader geplaatst worden. Seuls is een droge registratie van ritmische bewegingen die autistische kinderen maken in een tehuis en in Adoration zorgt alleen de aftiteling voor surrealistische opluchting. De gruwelijke beelden blijken toch door "special effects' tot stand te zijn gekomen. We zien een Japanner in een kamer alleen met camera die hij zelf bediend. Hij krijgt bezoek van een jonge vrouw, ze dineren en gaan vervolgens op de grond bij een bandrecorder zitten. Hij schakelt het apparaat in en vanaf dat moment horen we voor het eerst geluid. Zij draagt een gedicht voor. Hij verlaat de kamer en keert terug met een geweer, schiet haar dood in de rug, kleedt haar uit, snijdt haar aan stukken en neemt een hapje terwijl hij de band met het gedicht en de knal afluistert. De kannibaal pleegt harakiri en "that's it'.

Belgische surrealistische films II (5 t/m 7 april) Zaal De Unie, Mauritsweg 34, Rotterdam. Inl 010-4333534. Belgische impressie (3 t/m 29 april) Nederlands Filmmuseum, Vondelpark 3, Amsterdam Inl 020-65891400 Films van Olivier Smolders (6 april) tHoogt, Hoogt 4, Utrecht Inl 030-312216.