Beelden uit een niemandsland

Holland Straat. Regie: Ernie Damen en Romas Lileikis. Leeuwarden, Filmhuis (niet op zo en ma).

Als onderdeel van de manifestatie Litouwen '92 in de Meervaart te Amsterdam, is deze maand een groot aantal exposities, concerten en filmvoorstellingen te bezoeken uit deze zo goed als onbekende Baltische republiek. Een van de initiatiefnemers van de manifestatie is de Friese stichting Balticum Trajectum, waarin Sjoerd van Aalsum van zijn liefde getuigt voor de Litouwse cultuur. De weinige Litouwse films die eerder in het buitenland te zien waren (de meeste, zoals de twee films van de jonge regisseur Sharunas Bartas, staan in De Meervaart op het programma), maken duidelijk waarom iemand een warm gevoel zou kunnen ontwikkelen voor dat lege, landelijke, nostalgische landschap.

Deze week ging in aanwezigheid van de Litouwse minister van cultuur in Amsterdam de film Holland Straat in première, een documentaire met fictieve elementen, geregisseerd door Ernie Damen en Romas Lileikis. Ook deze co-produktie tussen Capricorn Film uit Franeker en Studio Aura uit Vilnius, is een picturale liefdesverklaring. De ondertitel van de film: "Litouwse notities over geboorte en dood, vliegen en vallen", geeft het impressionistische karakter goed weer. Het Nederlandse element bestaat slechts uit de titel, die niet wordt toegelicht (het feit dat er een Holland Straat in Litouwen zou bestaan betekent op zichzelf genomen niets) en de even willekeurige aanwezigheid in de beelden van twee jonge rugzaktoeristen, die af en toe een woordje Nederlands spreken.

Het thema van leven, dood en vliegen wordt iets, maar niet veel systematischer aangesneden door de beide regisseurs. Litouwen beschikte voor 1940 over een in dat jaar door Stalin ontmantelde, serieuze luchtmacht; enkele veteranen halen aan dat verleden herinneringen op. Een jonge Litouwse vertelt over haar hartstocht voor het parachutespringen, een jongeman zet vogels op, er zijn vage verwijzingen naar de associatie tussen "vliegen' en "vrijheid', maar het zet net zo weinig zoden aan de dijk als de impressies uit een Litouwse fabriek van lijkkisten.

De kwaliteit van Holland Straat ligt dan ook louter op het visuele vlak. In bruinige monochrome beelden ontvouwt zich een panorama van beelden die uit een niemandsland lijken te stammen, een ver verleden dat soms onmiskenbaar verdwaald lijkt te zijn in het eind van de twintigste eeuw. Soms komt de film vervaarlijk dicht in de buurt van een toeristische reisfilm, Ontdek je plekje aan de Oostzee. Vier meisjes staan in een bos opgesteld in een ruim toegemeten vierkant en barsten los in een ijl folkloristisch lied. De scène hangt er volkomen los bij, maar maakt toch indruk, zonder dat precies uit valt te leggen waarom.

Damen, in 1975 een van de regisseurs die het vierluik naar Heere Heeresma's Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming vervaardigden, is een buitenstaander in de Nederlandse filmwereld, al was het maar omdat hij ver buiten de randstad woont. Holland Straat kwam dan ook tot stand zonder steun van enig Nederlands filmfonds, en is volgens Damen gefinancierd uit "privé-familiefondsen'.

Die particulariteit is merkbaar; het is een film zonder duidelijke bedoeling of strekking, ook zonder behoefte iets te bewijzen. De aaneenschakeling van beelden lijkt alleen geboren te zijn uit persoonlijke affiniteit met een volk en een land, buiten de hoofdstroom van geschiedenis en aardrijkskunde. Het is volgens gangbare maatstaven dan ook geen bijzonder geslaagde produktie, maar een sympathiek curiosum in de marge, dat meer ontroert dan het verstand zou willen toelaten.