Natuurontwikkeling in voormalig Noordhollands schietterrein; Nieuw natuurgebied erbij

De landingsbaan wordt een stuifterreintje, bunkers verdwijnen onder het zand. En in drassige bomkraters poedelt nu al massaal, als echte pionierssoort, de Rugstreeppad. Op dit moment is hij jammer genoeg net even niet thuis, maar het enthousiasme van directeur J.J.T. Teeuwisse van de Stichting Noordhollands Landschap wordt er niet minder om.

Na zeventien jaar strijd heeft zijn stichting, een particuliere natuurbeschermingsorganisatie met zo'n 25.000 leden, het voormalige schietterrein "de Grafelijkheidsduinen' ten westen van Den Helder veroverd op het ministerie van Defensie. Of liever gezegd, gekocht van Staatsbosbeheer, dat het 50 hectare grote duingebied in de kop van Noord-Holland met Defensie geruild heeft tegen nieuwe schietterreinen in Brabant, bij Gilzerijen en Volkel. De koopsom, bijna een half miljoen gulden inclusief achterstallig onderhoud wordt gedekt door subsidies van Rijk en Provincie en de officiële overdracht volgt binnenkort.

Fort Kijkduin, het hoogste punt in het terrein, waar een observatiepunt met verrekijkers moet komen, biedt een wijds uitzicht. Blonde duinen, snijdende wind. Langs de zeereep trekt een grote groep Rotganzen in V-vlucht voorbij op weg naar Terschelling. Hier in het duin broeden bijzondere vogels als sprinkhaanrietzanger, rietgors en nog zo'n 50 soorten. Er komen 250 soorten hogere planten voor, waaronder allerlei oorspronkelijke, maar tegenwoordig tamelijk zeldzame soorten van de kalkarme duinen. In Nederland komen twee soorten duinen voor, kalkrijke en kalkarme, met een vrij abrupte overgang in het midden van Noord-Holland. Ten noorden ervan zijn de duinen kalkarm.

Afgezien van wandel- en fietspaden blijft het gebied grotendeels gesloten voor publiek, want anders, zeggen de nieuwe eigenaren, is het duin binnen de kortste keren helemaal uitgekleed. Dwars door het duin loopt nog een oude zeedijk, als reserve-zeewering voor het geval de duinenrij hier in de kop van Noord-Holland mocht bezwijken. Nu het duinmassief sterk verstevigd is ligt hij er overbodig bij.

Restauratieplannen

Fort Kijkduin is eigendom van de stichting Stelling Den Helder, die er grootse restauratieplannen mee heeft. Verder moeten de vele bunkers uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog, voor zover ze niet op de Monumentenlijst staan, worden opgeruimd. ""Als we ze onder het zand kunnen schuiven zullen we dat niet laten'', zegt Teeuwisse. De rest wordt steen voor steen afgebroken waarna, achteruitwerkend, ook de ontsluitingswegen naar de bunkers worden opgeruimd. Rond de landingsbaan, in het laagste deel, moet een mooie uitgestoven duinvallei ontstaan waar het water weer aan de oppervlakte komt. Ook gaat men experimenteren met het afplaggen van sterk vergraste gedeelten. Men hoopt op extra subsidie voor deze projekten in het kader van het nationaal Natuurbeleidsplan.

Echte kraaihei

Op drassige plekken heeft het riet zich al flink uitgebreid en daarin broeden baardmannetjes, blauwborsten en bruine kiekendieven. Op de drogere gedeelten zitten typische duinvogels zoals de roodborsttapuit. Op de noordhellingen groeit zo hier en daar nog "echte' kraaihei, die vroeger doodgewoon was. Over de terugkeer van de typerende duinplantjes maakt men zich trouwens niet al te veel zorgen. ""Zo hier en daar zijn ze nog in het terrein aanwezig langs oude waterstrengen'', zegt Teeuwisse. ""Bovendien worden zaden en pollen gemakkelijk verspreid door bloemrijk maaisel en hooi uit het naburige natuurterrein het Zwanenwater uit te strooien.''

Groen begroeide bulten in het landschap deden vroeger dienst als kogelvangers. Een indicatief bodemonderzoek heeft uitgewezen dat de vervuiling van het schietterrein, bijvoorbeeld door lood, nogal meevalt. Schietoefeningen richtten zich meestal op de zee, de meeste losse flodders zijn niet in de duinen, maar op de zeebodem terechtgekomen. Het terrein is sinds 1881 in gebruik geweest, maar de laatste decennia is er weinig meer geoefend.

Waterwinning

Van veel grotere invloed was de waterwinning, sinds 1856. Er werd alleen duinwater opgepompt, van aanvulling door infiltratie is nooit sprake geweest. Omdat het water van slechte bacteriologische kwaliteit was en de winning niet meer lonend, is die in 1981 gestaakt. Sindsdien is het grondwaterpeil hier in korte tijd met ettelijke meters gestegen. Prompt volgden drie natte jaren. Kelders en sportvelden liepen onder, waarna haastig kostbare drainagewerken werden aangelegd, zodat de droogte zich in het natuurgebied nu soms 's zomers al weer voelen doet. Met betrokkenen, waaronder het Hoogheemraadschap, is nu afgesproken dat het grondwaterpeil in de duinen in elk geval niet hoger mag komen dan 2 meter 50 beneden N.A.P. en aan die afspraak hebben de natuurbeheerders zich te houden.

Schotse Hooglanders

Nu het duin zoveel natter is geworden is de oude plantengroei massaal afgestorven. Daarbij zijn veel voedingsstoffen vrijgekomen, waardoor het gebied is verruigd. Het is nu een onafzienbare grasvlakte, die door begrazing met potige Schotse Hooglanders nog maar mondjesmaat wordt teruggedrongen. Groot voordeel van deze imposante koeien is, dat ze illegale bezoekers afschrikken. In principe zijn de Grafelijkheidsduinen niet vrij toegankelijk, toch mislukt elk jaar een deel van de vogelbroedsels door loslopende honden. Sinds de Hooglanders er lopen is dat beduidend minder, ook al vindt de plaatselijke jeugd het nog steeds leuk om op skateboards zonder wieltjes van het verboden duin te raggen. Hierdoor komt de verstuiving eerder op gang dan gepland.

""Vroeger zag je hier overal hei en kijk nu eens'', verzucht terreinbeheerder Ben Schrieken. ""Het komt niet alleen door de vernatting. Er komen ook veel voedingsstoffen uit zee aanwaaien.'' Drie jaar geleden kocht hij zes Schotse Hooglanders, knipte het hek van defensie door en joeg de koeien erin. ""Toen hebben we vreselijk op ons donder gehad, maar ze mochten wèl blijven.''

Hij gniffelt in zijn grijze baard. Als PvdA-fractievoorzitter in Den Helder heeft Schrieken jarenlang gevochten om dit stuk duin als natuurgebied erkend te krijgen.

Het ministerie van Defensie hield vast aan de eis, in elk geval de schietplateaus in het terrein te mogen houden, maar daar wilden de natuurbeschermers niets van horen. Pas sinds 1 januari heeft men het beheer officieel in handen.

Kort daarvoor heeft de Dienst der Domeinen het jachtcontract weer voor vijf jaar verlengd, tot grote spijt van de nieuwe eigenaren. ""Naar het publiek toe valt het moeilijk te verkopen dat dit kwetsbare natuurterrein voor bezoekers gesloten blijft om zich ongestoord te kunnen ontwikkelen, als je hier intussen in de wintermaanden elke week die jagers en hun honden doorheen ziet rausen om de konijnen aan flarden te schieten'', gromt Schrieken.

Op 28 maart worden de Grafelijkheidsduinen opengesteld voor het publiek. Er worden diverse kosteloze flora- en faunaexcursies gehouden, die zo'n anderhalf uur duren. Aanmelden bij het Noordhollands Landschap, tel. 02518-59750.

    • Marion de Boo