Hoe daadkrachtig is extreem-rechts Zuid-Afrika?

Hartseer Land, Ned.3, 20.54-21.44u.

De documentaire Hartseer Land over extreem-rechts in Zuid-Afrika, die de NOS vanavond uitzendt, heeft een extra actueel tintje gekregen nadat de Zuidafrikaanse politie eerder deze week Eugene TerreBlanche en negen anderen uit de top van de rechtse paramilitaire Afrikaner Weerstands Beweging (AWB) had opgepakt en korte tijd vasthield.

De arrestaties werden onmiddellijk uitgelegd als nieuwe pogingen van de regering De Klerk om het verzet te breken van militante blanken tegen de politieke hervormingen die een einde moeten maken aan apartheid. Maar vraag is of die pogingen wel nodig zijn, of militant rechts Zuid-Afrika wel voldoende gewicht in de schaal legt om een reële bedreiging te vormen voor het hervormingsproces.

Hartseer Land van de in Zuid-Afrika geboren regisseur Saskia Vredeveld (1959) biedt een portret van militante pro-apartheidsgroepen als de AWB. Het geeft echter jammergenoeg geen antwoord op de vraag hoe krachtig de rechtse elementen in Zuid-Afrika nu eigenlijk zijn.

De documentaire bevestigt het beeld dat wij hier in Nederland hebben van apartheid. Maar voor de kijker blijft onduidelijk in hoeverre paramilitair rechts Zuid-Afrika krachtig genoeg is om het hervormingsproces te torpederen. Er wordt bijvoorbeeld geen enkel cijfer over omvang en de maatschappelijke invloed van de para-militaire bewegingen gegeven. Vredeveld stelt dat dertig procent van de blanken het Nieuwe Zuid-Afrika waar De Klerk nu aan werkt, afwijst. Maar hoeveel van die dertig procent is bereid om, zoals de blozende mannen en vrouwen in dit progamma, de wapens op te nemen tegen president De Klerk en de zijnen, tegen de “ondemocratische onderdrukker”?

Hartseer Land is het verhaal van het blanke boerenvolk in Zuid-Afrika dat zich vastbijt in de mythe dat God hen heeft uitverkoren tot het "superras' van Afrika. “Wij hebben de zwarten aan beschaving gebracht (...) Wij hebben hier alles gebracht (...) anders zou het hier nu nog zo kaal zijn geweest als in de rest van Afrika.”

Het is het relaas van blanken die door de snelle politieke hervormingen (vrijlating van Mandela, legalisering van het ANC, afschaffing van de laatste apartheidswetten) beseffen dat ze niet langer "baas in eigen land' zijn en die zich organiseren in paramilitaire organisaties als bijvoorbeeld de Afrikaner Weerstands Beweging.

Het biedt kleurrijke beelden van blanke boeren in paramilitair uniform. Van straffe marsen op de melodie van Sarie Mareis. Van bonkige mannen en vrouwen die schietoefeningen houden in het vredige groen langs de waterkant, temidden van picknickmanden en spelende kinderen. Veel blonde baarden passeren de camera, veel wapentuig en vlagvertoon. Krasse uitlatingen, ook van schattige kleine kinderen. (“Ik houd niet van kroeskoppen en dikke lippen.”)

De dagelijkse praktijk in Zuid-Afrika leert dat paramilitaire rechtse bewegingen onderling verdeeld zijn en, hoe lawaaiïg ook, nog steeds slechts beperkte slagkracht hebben. Illustratief is het gegeven dat TerreBlanche reeds meerdere malen de totale oorlog aan "verrader' De Klerk heeft verklaard zonder dat dit tot grootschalig bloedvergieten heeft geleid.

Met de laatste shots van Hartseer Land geeft Vredeveld, bewust dan wel onbewust, een toekomstvisie van het Nieuwe Zuid-Afrika: de blanke rechtse paramilitairen zijn geheel uit beeld verdwenen, een grote menigte dansende en zingende zwarte Zuidafrikanen vult het scherm.