Italianen vinden vermisten terug in archieven van KGB

ROME, 30 JAN. Tot voor kort heeft er een groot vraagteken gestaan achter het lot van tienduizenden Italiaanse soldaten die tussen 1941 en 1943 naar de Sovjet-Unie werden gestuurd. Mussolini had besloten dat Italië met Duitsland moest meevechten, in de hoop op een deel van de buit in wat er in Berlijn en Rome uitzag als een makkelijke campagne.

Volgens cijfers van het Istat, het Italiaanse centraal bureau voor de statistiek, zijn van de ruim 220.000 soldaten die naar de Russische steppen werden gestuurd, 82.000 niet teruggekeerd. Van hen stonden er 70.275 te boek als vermist. Niemand wist wat er met hen was gebeurd. Waren ze gesneuveld in de strijd? Waren ze gevangen genomen? Waren ze bezweken in de gevangenkampen? En als ze dood zijn, waar zijn ze begraven?

Italiaanse pulpweekbladen hebben berichten met als strekking "de doodgewaande soldaat leeft nog' jarenlang met een zekere regelmaat gebracht. Er hoorden vergeelde brieven bij, een oude omgekrulde foto, en het portret van iemand die vijftig jaar geleden een vader of een echtgenoot naar het Oostfront zag vertrekken en nooit meer wat van hem heeft gehoord.

Sommigen van hen hebben de hoop nooit opgegeven en klampten zich vast aan vage berichten van een kennis die in de Sovjet-Unie de soldaat van vroeger had gezien: geen vergissing mogelijk, alleen met meer rimpels. Nooit is er uit zo'n bericht wat gekomen. Maar zolang er onzekerheid was was er hoop, en snelle bladvulling.

Jarenlang hebben de Sovjet-autoriteiten op vragen van echtgenoten of kinderen die opheldering wilden, al was het maar om zeker te weten dat hun man of vader dood was, geantwoord dat ze van niets wisten. Had Stalin niet gezegd dat van de soldaten die het hadden gewaagd de Russische bodem te schenden “zelfs de botten niet zullen terugkeren in het vaderland”? Ook voor de alwetende KGB was het lot van de gevangenen officieel een raadsel.

Maar op verzoek van Bondskanselier Kohl, die wilde weten wat er met de Duitse gevangenen was gebeurd, gaf de toenmalige Sovjet-leider Michail Gorbatsjov een paar maanden geleden opdracht om nog eens goed te kijken in de eindeloze archieven in de Ljoebljanka, het hoofdkwartier van de KGB. Kort daarop werden ook Italiaanse onderzoekers daar toegelaten en die kregen tot hun grote vreugde te horen dat van alle buitenlandse gevangenen die het Rode Leger in de Tweede Wereldoorlog heeft gemaakt, een persoonlijk dossier bestaat. In totaal zijn het 4 miljoen dossiers.

Italiaanse journalisten en onderzoekers kregen te horen dat er 48.957 Italianen gevangen zijn genomen. Van ieder van hen bestaat een uitgebreide map: witte en blauwe vellen met de persoonlijke gegevens zoals naam, geboortedatum, rang, datum van overlijden en plaats van begraven. Maar er zitten ook brieven in die nooit zijn verstuurd of nooit aan de gevangenen zijn gegeven en gedichtjes, schetsen, aquarellen. In het dossier van een Alpenjager werd een verklaring gevonden waarin de betrokkene het fascisme volledig afzwoer en vroeg ingelijfd te worden bij het Italiaanse verzet.

Er bleken ook gecodeerde kaarten te bestaan waarop de gevangenkampen en hun kerkhoven waren aangegeven. Veel daarvan zijn inmiddels ontcijferd en daaruit blijkt dat de Italianen liggen in Tambov, Kirov, Saratov, Ivanovo, Vladimir, Gorki en Odessa. In totaal zijn er 170 kerkhoven teruggevonden, in Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne. Maar niet alle kerkhoven zijn teruggevonden. Op sommige plaatsen zijn er huizen of wegen overheen gebouwd, en het weekblad Panorama, dat deze week de onthulling van de KGB-archieven bracht, kreeg van de Russische onderzoekers te horen dat de KGB in een aantal gevallen alle sporen van de kampen en de kerhoven heeft uitgewist.

In veel gevallen blijkt het, met de dossiers en de kaarten van kampen en kerkhoven, vrij eenvoudig individuele slachtoffers terug te vinden. De meesten van hen werden begraven met een fles waarin hun persoonlijke papieren zaten, anderen hadden hun identificatieplaatje van het leger om.

Melchiorre Piazza, voorzitter van de Unie van Overlevenden van Rusland, heeft gezegd dat het de bedoeling is een groot deel van de slachtoffers een herbegrafenis te geven in het vaderland. Vorig jaar is dat al gebeurd met ongeveer 200 Bersaglieri die in de strijd waren gesneuveld en daarom makkelijker waren terug te vinden. In mei zullen op verschillende plaatsen opgravingen beginnen om dit jaar in totaal ongeveer 2000 man te kunnen herbegraven in hun geboortegrond.

Door de veranderingen in Moskou kan nu de definitieve versie van een stuk Italiaanse oorlogsgeschiedenis worden geschreven.