Abel Tasman en de nieuwe wegen van Lutjegast

Een doordeweekse ochtend in Lutjegast: in de gymnastiekzaal van dorpshuis 't Kompas joelen kinderen.

De prijzenkasten van drumband "De Bazuin', christelijke zangvereniging "Zingt den Here' en volleybalclub "Luvo' wedijveren in de hal. Op het mededelingenbord wordt een kofferorgel (voll. drawbars + percussions) aangeboden. Op een onopvallende plek hangt een “Kaart der Reyse van Abel Tasman” geschonken door ambassadeur R.R. Cunninghame van Nieuw Zeeland, “to the people of Lutjegast in 1969, bicentennial year of the first landing in New Zealand by his successor Captain James Cook R.W.”

De tekst op het geschenk verwijst naar de onvolkomenheid dat Tasman geen van de bemanningsleden van zijn schepen, de Heemskerck en de Zeehaen, aan land bracht in Nieuw Zeeland. Dat was op 24 november 1642 bij Tasmanië wel gebeurd, een timmerman zwom vanaf een sloep met een vlag aan een paal door de branding naar het strand.

Op 13 december werd Nieuw Zeeland ontdekt. De schepen voeren langs de westkust naar het noorden en gingen op 18 december voor anker. Een vanaf de Zeehaen uitgezette sloep werd aangevallen door prauwen en dat kostte vier schepelingen het leven. Een aanval van elf prauwen ("crielende van menschen') op de schepen van de Verenigde Oostindische Compagnie werd afgeslagen. Tasman stelde vast dat “deses landts inhabitanten” hem vijandig gezind waren en liet de ankers lichten.

Het merendeel van de feestelijkheden rond Tasmans ontdekkingsreis, 350 jaar geleden, speelt zich af in Nieuw Zeeland. Van 17 tot en met 21 maart reist koningin Beatrix voor een officieel staatsbezoek naar het land waarheen na de tweede wereldoorlog vele Nederlanders emigreerden. Er leven daar nu 70.000 mensen van Nederlandse afkomst op een totaal van drie miljoen inwoners.

Maar hoe staat het erbij in Lutjegast - de vermoedelijke geboorteplaats van de held? Een akte uit Amsterdam meldt op 27 december 1631 de ondertrouw tussen Jannetje Tjaers en “Abel Jansz. van Lutjegast, vaerensgesel, out 28 jaeren, wonende in de Teerketelsteech, weduwnaer van Claesje Hendircks”. Het stuk wordt gezien als bewijs dat Abel Tasman daar is geboren. Lutjegast telt nu 950 inwoners en behoort tot de gemeente Grootegast in Groningen.

“In 1877 is de oude Hervormde kerk afgebrand”, zegt de 69-jarige I.I. Stokroos, Tasmankenner te Lutjegast, “anders hadden we nu een toeristische attractie.” Sinds 1953 houdt Stokroos zich bezig met de herkomst van Abel Tasman. “Hij is geboren in een landarbeidershuisje schuin tegenover de Hervormde kerk”, zegt hij stellig. “Ten oosten van de pastorie, er ben'n nog wel steentjes van.”

In het stadhuis van Grootegast noemt gemeentesecretaris Joh. Kooistra die plaatsbepaling “natte vingerwerk”. Een schilderij op glas uit de zeventiende eeuw laat zien dat de Hervormde kerk en de molen toen op ongeveer dezelfde plaats stonden als in later tijden. “Landschappelijk is er niet veel veranderd”, zegt Kooistra. “Maar een geboorteplek kunnen we niet aanwijzen. De kerkelijke registers zijn er niet meer. We hebben alleen maar dat huwelijksregister in Amsterdam.”

Dat bewijs wordt gekoesterd. Op donderdag 9 januari opende in het Provinciehuis te Groningen, commissaris der Koningin H.J.L. Vonhoff het Abel Tasmanjaar. “Grootegast voortvarend als ... Abel Tasman”, is de slagzin waaronder de gemeente van Kooistra zich nu manifesteert. “Aan Columbus is vorig jaar veel aandacht besteed”, zegt de gemeentesecretaris verwachtingsvol. “Terwijl die alleen maar een ontdekking heeft gedaan die van economisch belang was.”

Vanuit de stad Groningen naar het westen reizend, kom je Lutjegast binnen via de Abel Tasmanweg. Op de zijgevel van huisnummer 68 komen we de naam van de ontdekkingsreiziger opnieuw tegen: “Ontmoetingscentrum Abel Tasman, uitgaande van de Abel Tasmanstichting die streeft naar een rechtvaardiger verdeling van arbeid en inkomen.” Binnen is het kantoortje van de stichting en wonen de beheerders Hinke en Jappie die zeggen er een "bruin café' te exploiteren. Stichtingsvoorzitter A. de Vries, predikant te Marum, houdt het toch liever op een ontmoetingscentrum. “Je kunt er wel een borrel drinken, maar er bestaat geen consumptieverplichting.”

De Abel Tasmanstichting is in april 1986 opgericht door de hervormde en gereformeerde kerken in de strijd tegen de grote werkloosheid in het westerkwartier van de provincie Groningen. Een fabriekje voor aluminium voorzetramen is een van de kleinschalige projecten, net als de kringloopwinkel op nummer 87. “Abel Tasman zocht nieuw land, zo zochten ook wij nieuwe wegen”, zegt De Vries.

Op de straathoek tegenover het ontmoetingscentrum wijst een zeshoekig ANWB-bordje de weg over de Abel Tasmanfietsroute. Het traject van dertig kilometer is klaar en wordt geopend op 12 maart. Op die datum is het in de provincie Groningen Abel Tasmandag. Er wordt dan een speciale postzegel uitgegeven terwijl in Grootegast een Abel Tasmanplaquette wordt onthuld en in de openbare bibliotheek het Abel Tasmankabinet wordt geopend. Kaarten en documenten bewijzen daar de belangrijke inbreng van Tasman bij het in kaart brengen van het zuidelijk halfrond.

“Voor de blijvende reputatie van Tasman en zijn reisgezelschap heeft de kwaliteit van de rapportage gezorgd”, is de visie van dr. B.J. Slot, waarnemend rijksarchivaris bij het Algemeen Rijksarchief. Op 17 maart ziet zijn boek over Tasman het licht.