Koorcantate over Flora Tristan sterk werk van Andriessen

Concert: Nederlands Kamerkoor en Schönberg Ensemble o.l.v. Reinbert de Leeuw. Werken van Ruyneman, Escher, Andriessen en Feldman. Gehoord: 26/1 Muziekcentrum Vredenburg, Utrecht. Herhaling: 29/1 Anton Philips-zaal, Den Haag. Uitzending: 21/2 Radio 4, NOS, 20.00 uur.

De boeken die Flora Tristan publiceerde, zoals in 1843 kort voor haar dood Union ouvrière, plaatsen haar te midden van de eerste grote socialisten als Saint-Simon. Als dochter van een Franse moeder en een Peruaanse vader groeide ze op in armoede en vertrok naar haar familie in Peru om met lege handen terug te keren. Getekend en gerijpt door de ervaringen zette zij zich in voor de emancipatie van met name de arbeidersvrouw en bezocht zowel fabrieken als bordelen in Frankrijk, maar ook in Londen.

Citaten uit haar werken en brieven componeerde Louis Andriessen in een schitterend koorwerk Flora Tristan uit 1990 voor zestienstemmig gemengd koor a cappella, bestemd voor de Vara, maar uiteindelijk terechtgekomen bij het Nederlands Kamerkoor. De betogen zijn in het Frans, lyrische ontboezemingen klinken in het Engels, terwijl de Spaanse tekst over de achtergronden informeert. Het werk culmineert in een tweevoudige uitroep op "Heureux ceux qui sur cette terre ont une existence brève et lumineuse'!

Maar het libretto heeft naast de strijd voor de onderliggende klasse en het aan de kaak stellen van verschrikkelijke misstanden nog een tweede laag, die mij in de compositie zelfs de belangrijkste lijkt: de relatie van moeder en dochter. Want Flora's leven was niet alleen zwaar omdat ze het gehele leed van de wereld op haar schouders torste, in persoonlijke zin zat het haar evenmin mee. De vader van haar drie kinderen ontvoerde zijn favoriete dochter Aline, die hij seksueel misbruikte en op straat neerschoot toen Flora haar bij hem weghaalde. Zowel Flora als Aline overleefden de aanslag, maar de dood van Flora was er niet minder verschrikkelijk om. In een koortsdelirium verontschuldigde ze zich voor haar mislukte leven als moeder: "Did you miss me like I missed you every hour of the day?' En even vlammend dringt het geweldige tutti op "Etes-vous heureux?'

Andriessens zestien minuten durende koorcantate begint hypnotiserend stuwend: boven de mannenstemmen die het verhaal vertellen in een afwisselende motoriek van 7-, 6- en 5-achtstematen trekken de vrouwenstemmen lange melodische lijnen in om elkaar cirkelende, kleine intervallen. Juist als een zekere monotonie dreigt toe te slaan, zorgt Andriessen voor een ofwel lyrischer ofwel dramatischer impuls in langere notenwaarden.

Zo werd Flora Tristan een van Andriessens sterkere werken, prachtig geprogrammeerd tussen enerzijds Daniël Ruynemans koren De Roep en Sonata en Rudolf Eschers Songs of Love and Eternity en anderzijds Morton Feldmans geheel abstracte en magistrale The Rothko Chapel (1971). Na het zoemende, lome impressionisme vol maniëristische pianissimi klonk Andriessens muziek wonderlijk sterk, maar zeker niet brutaal of ruig zoals hij nog wel eens kan uitpakken in zijn instrumentale muziek.

De uitvoeringen stonden op een hoog niveau, want al wankelden de sopranen even in Ruynemans De Roep, de balans werd snel hersteld en het instrumentale kleurengamma (Ruyneman ziet af van teksten) ontvouwde zich in al zijn pracht.