STRAATLEVEN

Streetwise. Race, Class, and Change in an Urban Community door Elijah Anderson 276 blz., The University of Chicago Press 1991, f 45,50 ISBN 0 226 01815 6

Philadelphia is een traditionele Amerikaanse fabrieksstad aan de oostkust die het in de jaren tachtig zwaar te verduren kreeg. De arbeidsintensieve industrie (metaal en textiel) verdween, en Philadelphia zakte onherroepelijk weg in het sociaal-economisch moeras.

Maar binnen de zinkende stad is er een wijk die juist opbloeit: The Village. Het is een gegoede, overwegend blanke wijk met een kleine 7000 inwoners in het centrum. In The Village wonen mensen met een goede opleiding en een goede baan, die betrekkelijk progressief zijn in doen en denken en zich daarop graag laten voorstaan. Kortom, een wijk die gewild is, en te vergelijken met Greenwich Village in New York, Camden Town in Londen, of - wie weet - de Jordaan in Amsterdam.

In 1975 kreeg de socioloog Elijah Anderson een baan als hoogleraar bij de University of Pennsylvania in Philadelphia en bijna als een automatisme verhuisde hij naar The Village. En niet naar de aangrenzende wijk The Northton Community, die met zijn 9000 inwoners in alles het tegendeel van The Village is. Vroeger was Northton een respectabele zwarte arbeiderswijk, maar nu is het verworden tot een getto. Er is veel leegstand, werkloosheid, verkrotting, criminaliteit, drugs, zwervers, bedelaars. Kortom, het hele rijtje van buurtverloedering is op Northton van toepassing.

Tussen de wijken ligt, als een waterscheiding, een brede hoofdstraat met wat winkels waar de inwoners van beide buurten gebruik van maken. Maar in het algemeen mijden de inwoners van The Village het terrein van Northton als de pest. Andersom niet: ”het tuig' uit Northton mag graag in The Village op strooptocht gaan, en dan zet de middenklasse zich schrap om zich te verzetten.

Als hoogleraar behoort Anderson tot de Amerikaanse middenklasse en hij lijkt in The Village dus goed op zijn plaats. Maar Anderson is zwart, en dat maakt zijn middenklassepositie toch anders dan die van zijn blanke collega's. Hij is - behalve een gewaardeerd collega en een goede buurman - een sociale stijger die in het dagelijks verkeer door blanke buurtgenoten steeds subtiel wordt herinnerd aan zijn raciale afkomst.

De socioloog Anderson heeft zijn particuliere maatschappelijke ”handicap' produktief aangewend en over zijn bevindingen als buurtbewoner een mooi boek geschreven: Streetwise. Zijn marginale positie als geslaagde zwarte binnen een overwegend blank en liberaal, middenklassemilieu heeft hem extra gevoelig gemaakt voor hoe de informele discriminatie in zijn werk gaat. Maar omdat hij zwart is, was het voor hem ook betrekkelijk eenvoudig om met de bewoners van Northton op te trekken. Van dichtbij kon hij constateren hoe de anomie onder de zwarte jongeren heeft toegeslagen in de belendende stadswijk.

De verdienste van Anderson is dat hij laat zien hoe economische veranderingen doorwerken in de dagelijkse omgang tussen mensen. Streetwise is niet alleen een analyse van de wording van de Amerikaanse onderklasse, zoals dat bij voorbeeld in The Truly Disadvantaged van de socioloog William J. Wilson al voorbeeldig was beschreven, maar ook een inventarisatie van hoe mensen hun gedrag aan een nieuwe economische orde aanpassen. Daarbij leunt Anderson zwaar op het werk van de socioloog Erving Goffman (bij voorbeeld diens klassieker The Presentation of Self in Everyday Life uit 1959 - vertaald als De dramaturgie van het dagelijks leven) die de regie beschreef van het menselijke gedrag in relatie tot machtsverhoudingen.

Anderson heeft zijn onderzoeksmateriaal verzameld op straat. Daar wordt in praktijk gebracht hoe mensen over anderen denken, en op hoeveel bewegingsvrijheid ze menen aanspraak te kunnen maken. Daar worden coalities gevormd, zondebokken aangewezen, potentieel gevaar listig gemeden, en conflicten beslecht. Angst en dedain, zo blijkt, zijn de belangrijkste motieven waarlangs de blanke middenklasse in The Village haar gedrag plooit.

En dan klinken de strategieën om de onderklasse op afstand te houden plots bekend in de oren. Er worden stadswachten opgezet en liberale ouders zijn opeens toch ook extra beducht voor de vriendjes waar hun kinderen mee thuiskomen. Ze halen hun kinderen van de openbare, gemengde school en kiezen voor duur privé-onderwijs. Honden worden populair; en niet als kindervriend.

Elijah Anderson heeft goed om zich heen gekeken en is bepaald ongerust geworden, want in een gemeenschap waar kinderen van de public highschool thuis komen met een schoolreglement dat het hun moet verbieden vuurwapens in de kluisjes te bewaren, is iets goed mis.