Japan concentreert zich op nieuw strijdperk Siberië'; VS beseffen fundamentele veranderingen niet

WASHINGTON, 25 JAN. Siberië met al zijn bodemrijkdommen wordt het toekomstige strijdperk en de Japanners zijn de enigen die dat echt begrijpen. Amerika heeft nog niet in de gaten hoe fundamenteel de wereld is veranderd. Dat zegt Paul Goble (44), sinds kort etnisch specialist bij de Carnegie Endowment, een prominente denktank in Washington. “Ik denk dat Siberië voor het einde van de eeuw onafhankelijk wordt”, voorspelt hij.

De fors gebouwde Goble rent bijna door de gangen van zijn instituut, want er wordt rond deze tijd veelvuldig een beroep op hem gedaan. Om tijd te winnen praat hij snel. Hij spreekt Russisch en leest elf Centraalaziatische en Slavische talen. Hij publiceert in Duits- en Engelstalige wetenschappelijke tijdschriften over etnologie in de voormalige Sovjet-Unie. Begin deze maand verliet hij de afdeling onderzoek en inlichtingen van het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken. Hij kan zich nu anders dan in zijn vorige functie in het openbaar uitspreken over de kansen die Amerika volgens hem mist.

Goble: “Er wordt bitter weinig strategisch nagedacht over deze post-Sovjet-omgeving. Het zoeken naar nieuwe antwoorden is een van de redenen waarom ik de overheid verliet. Onze huidige reactie op de gebeurtenissen daar heeft grote invloed op wat wij later zullen zijn, onze levensstandaard en onze economische groei”.

Donderdag sloten 47 landen en zeven internationale instellingen de coördinerende conferentie voor hulp aan de voormalige Sovjet-Unie af. De voortgang van de besprekingen liet zien hoe snel de verhoudingen zijn veranderd. De meeste landen die aan het overleg deelnamen maakten weliswaar deel uit van de oude Golfcoalitie, maar het Amerikaanse leiderschap is sindsdien flink afgekalfd.

Als grootste hulpdonor manifesteerde Duitsland zich het sterkste. Iedere Duitser, tot journalisten toe, stond er tijdens de persconferentie op Duits te spreken. De economisch sterkere Japanners hielden zich, als vrijwel enige niet-blanke aanwezigen, meer op de achtergrond. Maar er was een duidelijk gebaar: ondanks een territoriaal conflict met Rusland nodigde de Japanse onderminister de aanwezigen uit voor een tweede vervolgconferentie, in Tokio.

Volgens Goble is Amerika in het geheel nog niet gewend aan de nieuwe wereld. Er is algemene onwetendheid. Duitsland en vooral Japan zijn veel dynamischer staten.

Pag.5:

Amerikaanse beleidsmakers kijken door oude bril

De Amerikaanse regering denkt nu alles via de Russische president Jeltsin te kunnen regelen, zoals ze dat vroeger deed met Sovjet-president Gorbatsjov. Maar daarbij wordt vergeten dat er nog veel andere regio's zijn, het potentieel rijke Siberië bijvoorbeeld, dat zich zou kunnen afscheiden van Rusland.

Amerikaanse beleidsmakers en Sovjet-specialisten hebben het daarentegen vrijwel alleen over Rusland en Jeltsin. Oude gewoonten zijn moeilijk te wijzigen. De voorname Washingtonse denktanks zijn nog grotendeels gevuld met specialisten in het voormalige militaire machtsevenwicht. Toch gaat het, zoals de Duitse minister van buitenlandse zaken, Hans-Dietrich Genscher, het tijdens de conferentie uitdrukte, tegenwoordig veeleer om “een economische balans”. Die bepaalt ook hoe de post-Sovjet-wereld er gaat uitzien.

Goble: “Siberië heeft het potentieel van een belangrijke grondstoffenbron voor Japan. Als dat gebeurt, dan hoeft Japan zich geen zorgen meer te maken over Amerikaans protectionisme. Het verandert in één klap de Japanse betrekkingen met Europa en de Verenigde Staten. Het betekent ook dat de Amerikaanse invloed in Azië minder wordt. Er komt dan competitie tussen Japan en China. Heel anders dan tussen de VS en Japan. Dat verandert alles. Daar hebben nog weinig mensen op gelet.”

Goble: “Laatst moest ik bij een hoorzitting getuigen over de voormalige Sovjet-Unie. De anderen hadden het alleen maar over Rusland, Rusland. Ik zei de hele tijd dat er ook nog andere republieken zijn. Iedereen moest er om lachen.” “Ik heb de rapporten van het Japanse ministerie voor handel en industrie (MITI) gezien over de voormalige Sovjet-Unie. Ze geven er veel aandacht aan en ze begrijpen precies hoe het zit. Ze hebben nog niet veel ondernomen omdat Rusland nog de voormalige Japanse Koerilen-eilanden bezet houdt. Maar de Russen begrijpen heel goed dat de Japanners met veel geld Siberië zullen binnentrekken als dat probleem is opgelost. Daarom doen de Russen er even nog niets aan. De Japanners gaan natuurlijk flink in Siberië investeren, niet elders. En dan neemt het regionalisme daar toe.”

“Het ideaal van een onafhankelijk Siberië is heel sterk en gaat terug naar de achttiende eeuw. Er wonen weliswaar Russen maar daar gaat het niet om. Als je beseft hoe groot Rusland is, dan doen regionale vraagstukken er veel toe. Ik wil niet zeggen dat een handige politicus in Moskou afscheiding niet kan voorkomen. Maar ik kan allerlei redenen bedenken waarom mensen in Siberië grote regionale autonomie kunnen krijgen of zelfs meer dan dat.”

“Wij zien Siberië als Goelagland. Dat is waar. Maar er was ook een samenleving die zich vrijer gedroeg dan de Russische, omdat zo ver lag van Moskou. Siberië kende nooit horigheid. Het is meer open, nu en zelfs vroeger onder de Sovjets. Bijna alle ideeën voor het Russische liberalisme en voor hervorming kwamen uit Siberië. Veel liberalen in 1917 hadden Siberische connecties. De kring rond Jeltsin werd de “Siberische mafia” genoemd. Jeltsin zelf komt ook uit Siberië. Siberische strijders voor onafhankelijkheid zitten nu in het Russische parlement. Het is de twistappel van de toekomst.”

Door de eenheid van de Sovjet-Unie maakte Siberië - hoewel in Azië gelegen - deel uit van het “gemeenschappelijke huis van Europa” van ex-Sovjet-president Gorbatsjov. Premier Lubbers haakte daarbij aan met zijn initiatief voor een Europees Energiehandvest, dat de bodemschatten van de voormalige Sovjet-Unie ook aan West-Europa beschikbaar stelt. Nederland, thuisland van Shell, nam met graagte het voorzitterschap aan van de energiecommissie bij de coördinerende conferentie. Maar Amerikaanse oliemaatschappijen verdringen zich ook voor de velden in Siberië en elders. Japan wacht nog even af, mede weerhouden door eeuwenlange historische tegenstellingen met Rusland. China, dat aanspraken heeft op grote delen van Siberië, kijkt toe. Het Europese huis wordt vijf jaar na de uitvinding van de term kleiner.

De omwentelingen doen zich niet alleen voor in Siberië maar ook in al die andere republieken dan Rusland. Goble: “We doen teveel via Moskou, maar de Oekraïne is een heel groot land en ook heel belangrijk. Dan zijn er nog miljoenen moslims, miljoenen Oekraïners. Er zijn grote vraag naar olie. De Azerbajdzjani sturen de olie naar het zuiden in plaats van naar het noorden, wat een dramatisch effect heeft op vraag en aanbod in de wereld. En dan is er de vraag of Rusland één geheel blijft. We moeten diplomaten hebben in álle hoofdsteden van de republieken. Hoe wil je anders de distributie regelen? Het is veel moeilijker dan Marshall-hulp. We weten het gewoon niet.”

De conferentie was “te laat voor hulp op de korte termijn, want de winter is al bijna voorbij”, aldus Goble. “Het zet wel sommige landen ertoe aan om meer geld te geven dan anders. Het is ook nuttig dat er zonder concurrentie gecoördineerd wordt voor technische hulp. Het is belangrijk dat we zaken niet dubbel doen. Ik geef er de voorkeur aan dat een dergelijke conferentie in Europa wordt gehouden, want dat geeft de nieuwe realiteit weer.”

Niet alleen het Westen, ook Gorbatsjov heeft zich vergist in de etnische structuur van de Sovjet-Unie. Goble: “Hij begreep niet dat je geen liberale Sovjet-Unie kunt hebben. Een liberaal Rusland is mogelijk, een liberaal Armenië en Oezbekistan ook, maar een liberale Sovjet-Unie explodeert.

“Gorbatsjov was de eerste leider die geen dag van zijn leven in een niet-Russisch gebied heeft gewerkt. Al die tijd zat hij in Stavropol, voor 94 procent Slavisch, en daarna ging hij naar Moskou. Je merkt pas dat je anders bent als je andere mensen ontmoet. Alle andere leiders tot dan toe, van Stalin tot Andropov en Tsjernenko, hadden op hun weg naar omhoog een tijd doorgebracht in niet-Russisch gebied. Ze waren zeer gevoelig voor de door Stalin geïnstitutionaliseerde etniciteit en de noodzaak tot repressie daarvan. Stalin heeft de etniciteit van de republieken rond Rusland gepolitiseerd en tot een dreiging gemaakt voor de staat, zodat er noodzaak was tot onderdrukking. Gorbatsjov dacht dat hij het hele land zomaar kon liberaliseren, maar het knalde uit elkaar.

“Het wordt niet genoeg onderkend dat tot nu toe alles heel vreedzaam verloopt. De Washington Post heeft op voorpagina een verhaal over de “tragedie” van Armenië. Er staat dat sinds 1 januari twintig mensen zijn gedood. Dat is erg. Maar het is minder dan het aantal doden dat in die tijd in Washington is gevallen. En niemand schrijft over de burgeroorlog in de VS. We hebben een revolutie gezien, de ondergang van een rijk en in het laatste jaar zijn er nog geen 1.000 doden gevallen. Dat is ongelofelijk.

“Maar als Jeltsin vermoord wordt, of als je massale epidemieën en hongersnoden krijgt, kan echte onrust ontstaan. Deze republieken worstelen met democratie. Als de Westerse democratieën hen niet helpen, wordt hun idee van integratie in het Westen ondermijnd. We moeten hen niet helpen omdat de wereld zal eindigen als we het niet doen, maar omdat het bij onze democratische karakter hoort. We zeiden jaren lang, dat we democratie wilden in de Sovjet-Unie. Nu is er een kans, maar de Amerikanen willen nog niet één procent van de defensiebegroting spenderen. Dat is drie miljard dollar per jaar.”