Blanken moeten de tijd krijgen aan de toekomst te wennen; De Klerk maakt pas op de plaats

KAAPSTAD, 24 JAN. Twee jaar geleden kondigde de Zuidafrikaanse president De Klerk bij de opening van het parlementaire jaar de legalisering van het ANC aan en de vrijlating van Nelson Mandela. Vorig jaar maakte hij de afschaffing van de belangrijkste apartheidswetten bekend.

Het waren vergaande concessies, die zwart Zuid-Afrika voor het eerst uitzicht boden op de macht. Maar de toespraak die De Klerk gisteren hield was vooral voor intern blank gebruik. De opening van het parlement was een lange geruststelling van de president aan een onzekere achterban: we geven de macht niet zomaar uit handen, zelfbeschikking voor blanken staat op de agenda en “kosmetische garanties voor minderheden zijn totaal onaanvaarbaar”.

De Klerk gaf de blanken de verzekering dat zij het laatste woord hebben over een overgangsregering met het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en andere zwarte partijen. Hij beloofde een referendum over een interim-grondwet met zwarte vertegenwoordiging in regering en parlement. Naast de blanken, kleurlingen en Indiërs mogen de zwarten voor het eerst meestemmen, maar de stemmen worden apart geteld. Als blank Zuid-Afrika in meerderheid nee zegt, gaat hij terug naar de onderhandelingstafel, ook al zeggen de andere groepen in meerderheid ja.

Het verschil met vroeger in Zuid-Afrika is dat toen ook daadwerkelijk gebeurde wat de president aankondigde. In de schimmige overgangsfase waarin het land zich nu bevindt, is dat onvoorspelbaar. Het drie-kamerparlement is gereduceerd tot een ceremonieel vertoon van democratie voor blanken, Indiërs en kleurlingen. De Klerk moet met zijn voorstellen naar de vorige maand begonnen Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (Codesa), waar hij tot overeenstemming moet zien te komen met zwarte partijen als het ANC, Inkatha, en de leiders van de thuislanden.

Daar stuit hij in ieder geval op het ANC, dat een raciaal gescheiden volksraadpleging afwijst. Het ANC veroordeelde De Klerks toespraak gisteren op harde toon en sprak van “ingebouwde vertragingsmechanismen”. Een blank veto is voor het ANC onaanvaardbaar en een referendum over de interim-periode onnodig. Een interim-regering, die volgens het ANC medio dit jaar zou moeten aantreden, is juist bedoeld om de eerste vrije, democratische verkiezingen te organiseren.

Bovendien roept een referendum talloze vragen op, waar ook de Nationale Partij (NP) nog geen antwoord op heeft. Wie mogen er bij voorbeeld meedoen? Alle geregistreerde inwoners van Zuid-Afrika, zei minister Pik Botha (buitenlandse zaken) gisteren in een toelichting. Inwoners van Transkei, Boputhatswana, Venda en Ciskei vallen daarbuiten, maar de eventuele integratie van deze thuislanden in het nieuwe Zuid-Afrika staat in de Codesa wel ter discussie.

Hoe wordt de zwarte bevolking geregistreerd? Wat valt er opnieuw te onderhandelen als de overgrote meerderheid van het niet-blanke volk ja heeft gezegd? En wat kan er in dit licht ontvlambare land gebeuren wanneer zwarten na hun eerste echte stembus-ervaring merken dat de blanke stem de uitslag achteraf kan veranderen?

Het zijn vragen voor de Codesa-onderhandelingen. Voor De Klerk is de overweging om de machtsdeling nu even op de handrem te zetten vooral een electorale. Veel blanken gaat het nieuwe Zuid-Afrika te snel. Hun kinderen zien ineens zwarte leeftijdgenootjes op de speelplaats. Ze krijgen nieuwe buren uit de zwarte middenklasse. Op de televisie gedraagt Nelson Mandela zich als de toekomstige president. Het leidt tot afvallers op de rechterflank van de Nationale Partij. Zij kiezen voor het radicale alternatief van de rechtse Conservatieve Partij (KP): niet onderhandelen en zelfbeschikking voor de blanke Afrikaner in een eigen staat.

Op 19 februari wacht de Nationale Partij een belangrijke tussentijdse verkiezing in Potchefstroom. Daar dreigt de NP haar vanouds vaste parlementszetel te verliezen aan de KP. Enkele maanden geleden raakte de NP al een zetel in Virginia kwijt aan de KP. Het zal de verhoudingen in het door de "Nats' gedomineerde parlement nauwelijks beïnvloeden, maar "Potchefstroom' is een belangrijke graadmeter voor het Afrikaner ongenoegen.

Om dezelfde reden ging de president in zijn toespraak uitgebreid in op het thema "zelfbeschikking'. Het onderwerp staat wel degelijk op de agenda van de Codesa, verzekerde De Klerk, die de Conservatieve Partij opriep mee te doen aan de onderhandelingen. Hij wil daarmee vooral de onderhandelingsgezinde conservatieven uit hun partij lokken en zo een scheuring in de KP veroorzaken. Zelfbeschikking bestaat voor de Nationale Partij uit de bescherming van taal en cultuur van minderheidsgroepen en sterk gedecentraliseerd bestuur. Dat gaat de KP niet ver genoeg, verklaarde haar leider, dr. Andries Treurnicht, in een reactie, want de president wil nog steeds een eenheidsstaat met een centrale regering.

Minister Barend du Plessis van financiën karakteriseerde De Klerks toespraak als “even op adem komen” na twee jaar van ingrijpende veranderingen. Maar is er veel tijd voor pauze? De straten van Kaapstad liepen gisteren vol met tienduizenden ANC'ers die een “volksparlement” vormden en klopten aan de poort van de macht. Het “racistische” driekamerparlement kreeg er in woord, gebaar en spandoek van langs. Zwart wil snel meeregeren, was de boodschap.

De Klerk toonde echter dat de klokken van regering en het ANC niet gelijk lopen. Hij kiest voor de lange procedure van onderhandelen over een interim- grondwet, referendum, parlementaire goedkeuring en eventueel verkiezingen voor een nieuw overgangsparlement. Wie een officieel wil afstemmen op de interim-regering met het ANC, moet nog even wachten.

Foto: Een aanhanger van het ANC zwaait vanaf het standbeeld van de eerste Zuidafrikaanse premier, Louis Botha (1910-1919), met de vlag van zijn beweging op de dag dat president De Klerk zijn regeringsverklaring aflegt in het parlement. (Foto Reuter)