ALVA MYRDAL; Een vrouw die alles wilde, en zelf uitvond hoe dat moest

Alva Myrdal. A Daughter's Memoir door Sissela Bok 375 blz., Addison-Wesley 1991, f 51,50 ISBN 0 201 57086 6

In de jaren dertig woedde in Zweden een scherp debat tussen conservatieven en sociaaldemocraten over het bevolkingsvraagstuk. Dwars door het geredekavel heen zetten Alva en Gunnar Myrdal in november 1934 het land op stelten met hun boek Kris i befolkningsfragan ("Crisis in het bevolkingsvraagstuk'). Zij onderschreven de conservatieve zorg voor het dalend geboortecijfer en waarschuwden voor het op termijn ""uitsterven' van de Zweedse bevolking. Maar wel trokken ze daaruit precies de tegenovergestelde conclusie: om het gevaar te keren waren juist ingrijpende sociale hervormingen noodzakelijk. In een maatschappij met goede voorzieningen voor gezinnen, kinderen en (werkende) vrouwen, zouden meer kinderen immers vanzelf welkom zijn.

Met die redenering namen de Myrdals afstand van de terug-naar-de-goeie-ouwe-tijd retoriek van de conservatieven. En, als om hun daden kracht bij te zetten, brachten ze een maand later hun tweede kind Sissela ter wereld. Haar geboorte werd groot op de voorpagina's van alle Zweedse kranten gebracht.

Deze episode is in veel opzichten kenmerkend voor het leven van Alva Myrdal (1902-1986), dat blijkt overduidelijk uit Alva Myrdal. A Daughter's Memoir de biografie die geschreven werd door haar dochter Sissela Bok. Het persoonlijke was voor Alva politiek, en omgekeerd. Met een beroep op rationaliteit poogde ze de positie van vrouwen en kinderen in de wereld te verbeteren. Een ijzeren geloof in het verlichtingsdenken zette haar voortdurend aan tot het bestrijden van wat zij zag als onwetendheid. Haar hele leven lang zou ze de schijnwerpers van de publiciteit op zichzelf gericht weten. Ook al omdat de politieke en wetenschappelijke samenwerking met haar man als een rode draad door haar carrière liep.

Alva en Gunnar Myrdal vormen het bekendste Zweedse echtpaar aller tijden. Beiden kregen een Nobelprijs, zij voor de vrede, hij voor economie. Zij was onder meer 's werelds eerste minister voor vredeszaken en initiator van de ontwapeningsonderhandelingen in Genève. Ook hij is minister geweest, van handel, maar hij was vooral een toonaangevend sociologisch georiënteerd econoom. Zijn standaardwerk over het rassenprobleem in de Verenigde Staten An American Dilemma wordt nog steeds in vrijwel elk artikel over de armoede van etnische minderheden aangehaald.

TWEE KRANTEN

Als de eerste dochter in het plattelandsgezin Jansson werd Alva in de winter van 1902 geboren. Haar ouders waren de sociale ladder aan het beklimmen en hadden zich zojuist gevestigd in Uppsala. De onalledaagse naam Alva ontstond door het samentrekken van Albert en Lowa. Thuis werden al vroeg twee kranten van geheel verschillende snit gelezen, om tegemoet te komen aan de conflicterende politieke inzichten van haar ouders. Alva raakte er zo van kindsbeen af mee vertrouwd dat er nooit één waarheid bestaat.

Waar Alva ook meteen aan moest wennen, was verhuizen. Toen ze twaalf was had ze al in 25 verschillende huizen gewoond. Haar vader was in die tijd aannemer en placht zelf in een net gebouwd huis te gaan wonen totdat het vocht eruit gestookt was. Eén en ander bracht met zich mee dat Alva als schoolgaand kind geen kans kreeg duurzame vriendschappen te ontwikkelen, en bovendien dat tot haar grote verdriet een cursus aan de handelsschool de enige mogelijkheid voor verdere scholing was.

Als vijftienjarige kreeg Alvas haar eerste echte baan op het belastingkantoor. Een van de eerste dingen die ze van haar zelfverdiende geld kocht was een uitgave van de vroege essays van Jean-Jacques Rousseau. Verder verslond ze in die tijd onder meer Spencer, Mill, Comte en andere werken waarvan nauwelijks is voor te stellen dat een zo jeugdig persoon er in is geïnteresseerd.

Alva was zeventien toen ze Gunnar ontmoette. Hij had een wilskrachtige kin, staalblauwe ogen, was belezen, rap van tong en behept met een buitengewoon speelse geest. Hij was, kortom, precies de persoon op wie ze eigenlijk had zitten wachten. Nog de middag na hun ontmoeting hadden ze hun eerste afspraakje.

Op initiatief van haar vader kreeg Alva alsnog de gelegenheid door allerlei bijlessen het staatsexamen gymnasium te halen en zo toch toegang tot de universiteit te krijgen. Daar verdiepte ze zich in taal, literatuur en godsdienst. Ook de vakanties met Gunnar stonden grotendeels in het teken van intellectuele bezigheden: dagenlang brachten ze door in de leeszaal van het British Museum en Deutsche Bücherei in Kiel.

Gunnar beschouwde haar als volledig gelijkwaardig in intellectueel opzicht. Wel verwachtte hij dat zij voor het huishouden zorgde, hetgeen ze dan ook deed. Hij moedigde haar aan een eigen carrière na te streven, maar hij ging er niet vanuit dat dat enige offers van zijn kant zou vergen. Zelf werd hij volledig geabsorbeerd door zijn economisch onderzoek. Alva typte en corrigeerde in 1926 zijn proefschrift.

SCHERPE CONTRASTEN

Al jong was Alva ervan overtuigd dat ze alles wilde: een carrière, een huwelijk met een geniale maar veel-eisende man, én kinderen. Hoe dat moest, wist ze niet, want voorbeelden van vrouwen die erin geslaagd waren dat te combineren kende ze niet. Alle dilemma's waar de vrouwenbladen nu bol van staan, moest zij zonder hulp oplossen.

In Amerika, waar ze een jaar doorbrachten als Rockefeller-fellows, ontwaakten de Myrdals in politiek opzicht. Zij waren in Zweden niet gewend aan grote maatschappelijke tegenstellingen, en de scherpe contrasten tussen miljonairs en sloppenbewoners schokten hen oprecht. Hun conclusie was dat zonder actief overheidsingrijpen in de sociale en economische verhoudingen een rechtvaardige samenleving niet realiseerbaar was. Het betekende ook een afscheid van de zuiver theoretische studies.

Nieuwe wegen dienden gezocht en nieuwe concepten uitgewerkt. Zoals zo vaak in hun carrière fungeerde Alva in hun discussies veelal als bron van talloze ideeën, terwijl Gunnar ze uitwerkte, tegenwerpingen bedacht en ze samensmeedde tot een coherent geheel.

Als intermezzo kwam een verblijf in Genève, waar Gunnar aan de universiteit werkte en Alva pedagogie studeerde bij Jean Piaget. Terug in Zweden sloten de Myrdals zich aan bij de sociaaldemocratische partij. Gunnar werd hoogleraar in Stockholm en Alva restte plots niets dan zich af te vragen wat ze nu weer moest gaan doen. Hoewel ze eigen publikaties op haar naam had, werden de grenzen van haar loopbaan bepaald door Gunnars carrière.

Maar de studie bij Piaget was niet vruchteloos geweest. Om kennis over de ontwikkeling van jonge kinderen te verspreiden, nam Alva het initiatief tot de eerste opleiding voor kleuterleidsters. Zelf werd ze directeur en ze verzorgde een aanzienlijk deel van de lessen. Thuis observeerde ze haar eigen kinderen - inmiddels was ook hun tweede dochter Kaj geboren - en schreef aantekeningenboekjes vol. Haar zoon Jan heeft daar later tamelijk sarcastisch over geschreven. Zijn moeder, meende hij, beschouwde hem meer als studieobject dan als kind. Feit is dat uiteindelijk twee kinderen het gezin voortijdig de rug toekeerden.

RASSENPROBLEEM

In 1938 reisden de Myrdals wederom naar Amerika, ditmaal met het hele gezin, inclusief twee meisjes die voor het huishouden en de kinderen moesten zorgen. Weer was het Gunnar die was uitgenodigd en Alva die meeging. Gunnar zou zich storten op het rassenprobleem, hetgeen later resulteerde in zijn magnum opus An American Dilemma, nog dagelijks geciteerd. Alva werkte in Amerika aan een boek waarin ze het Zweedse gezinsbeleid voor buitenlanders uiteenzette: Nation and Family. The Swedish Experiment in Democratic Family and Population Policy. Daarin snijdt ze een probleem aan dat ook in Zweden bij lange na niet was opgelost. ""Het vrouwelijk geslacht is zelf een sociaal probleem', stelt ze. Ze besefte dat de Zweedse gezinspolitiek wellicht ooit als mislukt zou worden beschouwd, omdat het aan de kern van de zaak voorbij ging: het huwelijk. Als er geen oplossing gevonden zou worden voor de dubbele belasting van moderne gehuwde vrouwen, zou de bevolkings-crisis later dubbelhard toeslaan.

In het begin van de oorlog reisde het hele gezin terug naar Zweden. Maar Gunnar hield het daar niet uit. Zijn onvoltooide werk lokte hem terug naar de andere kant van de oceaan. Een jaar later verkoos Alva na veel aandrang van Gunnar haar huwelijk boven de kinderen en vertrok vanuit Zweden met een illegale vlucht naar Engeland, om via Portugal naar Amerika door te reizen. Daar bleek dat Gunnar vrijwel dag en nacht had doorgewerkt. Hij had al weken met geen mens gesproken.

Langzamerhand bleek dat ook voor Alva het gezin aan belang had ingeboet. Zij en Gunnar zaten zo vol met ervaringen en plannen voor de vormgeving van de Zweedse samenleving na de oorlog dat ze dagelijkse beslommeringen alleen maar storend vonden.

Na de oorlog werd Alva lid van een commissie die het Zweedse schoolsysteem moest hervormen. Haar naam werd genoemd als nieuwe minister van onderwijs, maar dat ging niet door, omdat Gunnar minister van handel werd. Twee echtelieden in een kabinet, zo geëmancipeerd was Zweden niet.

Voor Alva begonnen zich evenwel meer serieuze carrieèremogelijkheden aan te dienen. Secretaris-Generaal van de VN Trygve Lie benaderde haar voor de post van directeur sociale zaken, overigens pas nadat hij eerst tevergeefs Gunnar had gevraagd. Ook Alva zei nee, maar om andere redenen. Zij wilde geen oceaan tussen haar en haar gezin. Vervolgens kreeg ze een aanbod om assistent-directeur te worden van het zojuist opgerichte Unesco in Parijs. Maar Gunnar wilde niet naar Parijs en dus zei Alva weer nee, tot haar spijt. Gunnar vroeg haar nog wel bij haar afwijzing een briefje te voegen dat hij geïnteresseerd was in de post van voorzitter van de economische commissie van de VN voor Europa. Die post kreeg hij, dus toog hij naar Genève, met in zijn kielzog Alva en beide dochters.

In Zwitserland verkilde de relatie tussen beide echtelieden. Gunnar ging op in zijn werk en Alva had niets te doen. Als buitenlandse mocht ze niet werken in Zwitserland, alleen bij de VN. En dat ging niet vanwege Gunnars hoge positie daar.

BOODSCHAP

Toen Trygve Lie haar opnieuw benaderde voor het directeurschap sociale zaken bij de VN in New York aarzelde ze dan ook niet meer. Voor het eerst in haar leven verkoos ze haar eigen carrière boven haar huwelijk en gezin (Sissela en Kaj bleven in Genève). In een klap was ze de hoogst geplaatste vrouw in enige internationale organisatie.

Tijdens de eerste jaren van haar eigen carrière schreef Alva samen met de Amerikaanse sociologe Viola Klein het boek Women's Two Roles. Home and Work. De boodschap aan vrouwen is dat het wel degelijk mogelijk is om alles te hebben - huwelijk, gezin en carrière - maar niet tegelijk. Wanneer een vrouw niet te lang wacht met kinderen krijgen, heeft ze rond haar veertigste haar handen weer vrij. Dan heeft ze een langer produktief leven voor zich dan de meeste jonge mannen een eeuw eerder.

Onderwijl was Gunnar betrokken geraakt bij een auto-ongeluk dat hem niet alleen fysiek maar ook psychisch hard geraakt had. Hij ging gebukt onder depressies en wenste Alva weer bij zich, maar zij wilde alleen op haar eigen voorwaarden.

De mogelijkheid zich gezamenlijk ergens te vestigen deed zich pas voor in 1956. Alva was benoemd tot ambassadeur in India en Gunnar wilde van daaruit onderzoek gaan doen naar de sociaaleconomische ontwikkeling van Zuid-Azië. Daaruit zou meer dan tien jaar later zijn tweede hoofdwerk Asian Drama voortspruiten. Alva's ambassadeursschap werd in Zweden als een groot succes beschouwd, zodat ze bij terugkeer in Zweden in 1961 voor allerlei functies werd genoemd. Dit keer reisde Gunnar haar achterna.

Alva werd ambassadeur in algemene dienst en met als hoofdtaak ontwapeningsbesprekingen. Ze behoorde tot de commissie die het Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) oprichtte en was tevens de eerste president. Toen zij in 1966 werd benoemd tot minister van ontwapening - de eerste en enige van de wereld - volgde Gunnar haar op als president van SIPRI. Pas op 71-jarige leeftijd ging Alva met pensioen en negen jaar later, in 1982, kreeg ze de Nobelprijs voor de Vrede.

De laatste jaren van haar leven leed Alva Myrdal aan afasie. Ze was vrijwel niet meer in staat haar gedachten in woorden uit te drukken. Een dag na haar 84ste verjaardag overleed ze. Gunnar stierf zes weken later.

Deze levensschets van Alva door haar oudste dochter verschaft veel inzicht in de dilemma's waarmee zij haar leven lang heeft geworsteld. Toch is het niet de definitieve biografie. Daar zullen we nog zeker tien jaar op moeten wachten: een groot aantal brieven en andere documenten is op verzoek van de Myrdals verzegeld tot het jaar 2000.