Kazimierz Brandys over Polen; In dienst van een verzonnen leger

Kazimierz Brandys: Rondo. Uitg. Wereldbibliotheek, 330 blz. Prijs ƒ 45,-

“Naar mijn overtuiging was mijn voornemen niet het plan van een waanzinnige, maar juist andersom: van iemand die normaler was dan de anderen. (-) Cezar noemde mij indertijd "de man met de gestoorde norm'. (-) Er zat een schroefje bij me los, en wel dat van een doodgewoon zintuig voor evenwicht, maar ik beschikte daarentegen over een zesde zintuig: dat van de persoonlijke vrijheid.”

Het is een sleutelzin in de roman Rondo die slaat op de hoofdpersoon, Tom; het is ook een sleutelzin in het werk van de schrijver, Kazimierz Brandys, met Andrzejewski en Szczypiorski een van de kopstukken van de na-oorlogse Poolse literatuur. Brandys (1917) staat model voor een generatie: die van de Poolse intellectuelen die na de oorlog, gedesillusioneerd door een Europese beschaving die er niet in was geslaagd Hitler tegen te houden, het socialisme omhelsden - om vervolgens, opnieuw gedesillusioneerd, in de jaren vijftig voor de tweede keer van hun geloof te vallen. Hij was in die jaren vijftig de eerste die brak met het socialistisch-realisme in de literatuur. In de jaren zestig en zeventig raakte hij in conflict met de partij, hij kreeg een publikatieverbod, richtte een ondergronds tijdschrift op en besloot uiteindelijk in 1981, toen de uitroeping van de staat van beleg hem overviel tijdens een verblijf in het buitenland, niet naar Polen terug te keren. Sindsdien woont hij in Parijs: een “man met een gestoorde norm”.

Brandys heeft een paar van de mooiste boeken geschreven die sinds de oorlog in Polen zijn verschenen, legaal dan wel illegaal, zoals het Warschaus Dagboek en vooral Wariacje pocztowe (Variaties in brieven), een correspondentie tussen vaders en zoons uit een adellijk geslacht, gespreid over twee eeuwen.

In dat laatste boek toont Brandys al zijn grote talent om gebeurtenissen uit een al dan niet ver verleden in hun historische context te plaatsen. Dat doet hij opnieuw in Rondo. Het boek is meer dan een roman, het is een aantal romans in één: een boek over het vooroorlogse toneel; een boek over het verzet in de oorlog, waarin wordt afgerekend met de illusie dat het verzet tegen de Duitsers een zaak van heilig en unaniem Pools patriottisme was, maar waarin duidelijk wordt gemaakt dat ook binnen dat verzet afgunst, haat en naijver hun rol speelden. Rondo is ook een roman over het vooroorlogse Warschau, met zijn sfeertekeningen uit een centrum waarvan de straten in 1992 (nog, of weer) dezelfde namen dragen als toen, maar dat er heel anders heeft uitgezien, met boulevards die aan Parijs deden denken, maar ook met “tamelijk slecht onderhouden huurhuizen met hun platte, beroete voorgevels”, in de kleur “van vies zand of aardkleurige grijsheid”. En Rondo is tenslotte een roman over de menselijke motieven voor een verzinsel dat werkelijkheid wordt, zich losmaakt van zijn bedenker, een eigen leven gaat leiden en die bedenker bijna het leven kost.

IJskoffie

Hoofdpersoon in Rondo is Tom, een student van het platteland die “met een kersrode vlinderdas en een hoed en wandelstok” door Warschau flaneert en graag het exclusieve koffiehuis Ritz bezoekt, waar de bezoeker van de veranda “de geur van bloemen, ijskoffie en parfum” tegemoet kwam en kelners onder het oog van een grijzende ober in een kort jasje met epauletten de dames uit de betere standen bedienden. Tom speelt kleine bijrolletjes in een toneelgezelschap en wordt er verliefd op de aankomende actrice Tola, die evenwel weinig van hem moet hebben.

Als de oorlog komt verzint Tom zijn list om Tola in te palmen: hij bedenkt een verzetsorganisatie, die hij Rondo noemt. Als er toch toneel wordt gespeeld, kan dat ook in een ander verband: voor Tola is de oorlog een theater waarin zij van plan is “haar grote, haar pathetische rol” te spelen. Die rol biedt Tom, met zijn Rondo, waarvan hij wel, maar zij niet weet dat het een organisatie is die niet bestaat. Tom vertelt haar dat Rondo direct ressorteert onder het opperbevel van het verzet en stuurt Tola met koffers vol oude boeken “met codes” Polen door. Ze geeft ze her en der in bagagekluizen af, stuurt de ontvangstbewijzen naar door Tom opgegeven willekeurige adressen en gelooft onvoorwaardelijk aan haar eigen heldinnenrol. “Er moest een leger worden gevormd dat geen leger was, om te voorzien in de nationale behoefte aan deelname aan de strijd. Welnu, door Rondo in leven te roepen deed ik in principe niets anders. Alleen met dit verschil, dat mijn fictie bestemd was voor slechts één persoon en dat ze haar opdrachten diende uit te voeren zonder persoonlijke verliezen.”

De list werkt - Tom krijgt zijn Tola in bed, al wordt ze niet werkelijk verliefd op hem maar blijft ze loyaal aan haar minnaar Cezar, de nestor van de Poolse acteurs, en krijgt ze uiteindelijk zelfs een kind van hem. Maar de list mislukt op langere termijn. Als Tola in haar enthousiasme anderen bij Rondo betrekt gaat Toms fictie een eigen leven leiden: Rondo wordt een èchte verzetsgroep, buiten de controle van Tom, op wie uiteindelijk zelfs door een rivaal een heuse moordaanslag wordt gepleegd. Het “theater van valse kaarten” stort ineen.

De roman is opgeschreven als een rectificatie van Tom, ver na de oorlog, op een artikel over Rondo in een tijdschrift, geschreven door een vriend die door Tola bij de groep werd betrokken. Brandys zelf vond Rondo zijn beste boek. Het is een afrekening met een paar van die mythen waar Polen zo rijk aan is, zoals die van het heroïsche en verenigde verzet tegen de Duitsers, of die van het Polen als navel van de wereld (“Voor Rabczyn waren de here God en de mensen vast en zeker Polen, en alles wat goddelijk en menselijk was groeide blakend van gezondheid op Poolse bodem, waarbuiten het kwakkelige rijk van de psychologie en het filosoferen zich uitstrekte. (-) Het verwonderde mij niet dat deze domme en daarbij rechtschapen man in de oorlog slechts een nationale Poolse tragedie zag, en telkens als ik begon over het lijden van andere samenlevingen, zoals die van de joden, de Russen of de Nederlanders, sprak hij mij niet tegen maar deed er het zwijgen toe.”). De vorm die Brandys heeft gekozen - een jaren na de oorlog geschreven rectificatie - geeft hem daarbij de mogelijkheid afstand te nemen tot het verhaal en elke nieuwe stap in dat verhaal te motiveren. Door eerst commentaren en reacties op gebeurtenissen te vertellen en pas daarna de gebeurtenis zelf uit de doeken te doen, drijft Brandys de spanning op: Rondo is om vele redenen een interessant boek, het is ook een heel spannend boek.

De vertaling is van Karol Lesman, en wat mij betreft mag hij er een prijs voor krijgen: Brandys' Rondo moet voor de vertaler een heidens karwei zijn geweest; het is niettemin met veel gevoel voor nuances vertaald.