Ik blaas geen gebouwen op, ik maak films; Gesprek met Hal Hartley

Het Filmfestival Rotterdam biedt dit jaar het beste wat vorig jaar op de internationale festivals aan films is vertoond. Op deze en de volgende pagina gesprekken met de regisseurs Martha Coolidge, Hal Hartley en Lydia Bobrova, van wie komende week werk te zien is.

“Je bent geen filmer omdat je op de filmacademie gezeten hebt en lange nachten dronken praat met je kameraden over de films die je ooit gaat maken,” zegt de nog jonge Hal Hartley. Een filmer, vindt hij, moet hard werken. Dat doet hij zelf ook, en met succes.

Trust: vrij 24-1 om 19.30 en za 25-1 om 11.30 in Lumière 1

The unbelievable truth: za 25-1 om 9.30 uur in Lumière 1 en om 16.00 uur in Venster 1

Three by Hartley. Bestaat uit Theory of achievement; Ambition; Surviving desire: vrij 24-1 om 14.00, za 25-1 om 20.15, zo 26-1 om 10.00 uur in Lumière 2; zo 26-1 om 19.30 in Venster 2

“Geef me je handgranaat”, zegt Maria als Matthew zich over haar heen buigt voor een kus. Gewapend met een scherpe tong en, in Matthews geval, een handgranaat gaan de hoofdrolspelers uit Trust de strijd aan met een meedogenloze wereld. Met compassie en humor schetst regisseur Hal Hartley (31) het leven en lijden van twee opgroeiende "working class Americans' in Lindenhurst, een voorstad van New York. De film geeft bepaald geen optimistisch beeld van de Amerikaanse samenleving, maar is te geestig om deprimerend te zijn. Trust is Hartley's tweede speelfilm na The Unbelievable Truth en in het afgelopen jaar maakte hij verder drie korte televisiefilms. Alle films zullen te zien zijn tijdens het Filmfestival in Rotterdam.

"Prins Hal', zoals Hartley in een Newyorks weekblad werd genoemd, is net terug van drie maanden filmen in Texas als ik hem in New York ontmoet. Hij formuleert zorgvuldig en is veel bescheidener dan die bijnaam doet vermoeden. Vol ontzag vertelt Hartley over zijn helden, Jean-Luc Godard en Preston Sturges. De invloed van de laatste laat zich herkennen in Hartleys staccato dialogen. In zijn films wordt over alles op harde toon onderhandeld, ook over zaken waarvan ik niet wist dat ze voor onderhandeling in aanmerking konden komen. “Ik trouw met je als jij toegeeft dat bewondering, respect en vertrouwen gelijkstaan met liefde” zegt Maria als Matthew haar ten huwelijk vraagt in Trust. In The Unbelievable Truth wil de hoofdpersoon alleen verder studeren als haar vader eerst een aanmerkelijke som geld overmaakt naar een vredesorganisatie.

Hartley: “In oudere toneelstukken, van Shakespeare en Molière bijvoorbeeld, wordt altijd expliciet onderhandeld over zaken als liefde en huwelijk. Ik houd van de directheid waarmee bij hen over de meest subtiele dingen wordt gesproken. De films van Godard zijn op een andere manier ook ongelooflijk helder. Steeds ben ik onder de indruk van zijn vastbeslotenheid en zijn precisie. Niets is aan het toeval overgelaten, alles heeft een reden.”

Hartley's hoofdpersonen staan nooit eens met hun mond vol tanden. “Ik ben niet zo geïnteresseerd in "natuurlijke' acteerprestaties,” zegt hij. “Ik schrijf dialogen zoals ik zou willen dat mensen praten, niet zoals ze werkelijk communiceren. Dat is nu het verschil tussen kunst en werkelijkheid! In het echte leven bedenk je pas na een ruzie wat je had willen zeggen, in film kan dat in één keer precies goed.

“Acteurs moeten aan mijn dialogen wennen. Ik vraag ze vaak om dingen te doen die helemaal in strijd zijn met alles wat ze geleerd hebben. Ik houd van dat hele droge, expressieloze acteren. De meeste acteurs willen juist alles laten zien, anders hebben ze het gevoel dat ze niet acteren.”

In hoog tempo maakte Hal Hartley binnen een jaar drie televisie-films en een speelfilm. Zolang hij zich kan herinneren heeft hij hard gewerkt. “Je bent geen filmer omdat je op de filmacademie gezeten hebt en lange nachten dronken doorbrengt op gezellige feestjes, waar je eindeloos praat met je kameraden over de scenario's die je nog gaat schrijven en de films die je ooit gaat maken. Een filmmaker maakt films. Kleintjes of grote of op video, als je maar werkt, iedere dag, net zoals ieder normaal mens.” Aan ideeën heeft hij geen gebrek. “Er is toch altijd wat aan de hand? Als je om je heen kijkt zie je dat er meer dan genoeg is om over te praten, om je over op te winden. Als ik ooit opdroog, dan zou ik een film maken over hoe het is om een opgedroogde filmer te zijn.”

Biertje

Simple Man, zijn nieuwe film die in Texas werd gedraaid, heeft een budget van ruim een miljoen dollar, bijna twee keer zoveel als dat voor Trust en meer dan het tienvoudige van waar The Unbelievable Truth voor werd gemaakt.

“Hollywood raakt geïnteresseerd als je naam een paar keer in de krant heeft gestaan. Er zijn Hollywoodfilms die ik prachtig vind, maar het valt toch niet te ontkennen dat film voor die mensen iets heel anders betekent dan voor mij. Ik had nog veel meer geld kunnen krijgen voor Simple Man, maar niet zonder concessies. Ik heb geen zin om me door anderen te laten vertellen wat ik moet doen. Bovendien zijn schrijven, regisseren en monteren voor mij allemaal onderdelen van hetzelfde creatieve proces. Dat is de reden waarom ik zo snel en efficiënt kan werken.”

De grootste verandering die het succes van de films in zijn leven veroorzaakt heeft, is dat hij nu voortdurend op reis is. Voor de première van Truth in 1989 was hij nog nooit in het buitenland geweest. De volgende film gaat dan ook over een Amerikaan die zich verbaast in het buitenland. “Ik denk aan mezelf in Parijs, met moeite de straatnaambordjes ontcijferend, dorstig op zoek naar een biertje dat ik in een vreemde taal moet bestellen. Dat is toch het leven op z'n diepzinnigst, proberen jezelf verstaanbaar te maken?”

Hartley's films worden wel vergeleken met die van Jim Jarmusch, David Lynch en Spike Lee en ook hij heeft door de kritiek het onvermijdelijke etiket "independent filmmaker' opgeplakt gekregen. “Ik heb niet de indruk dat ik tot een groep van filmmakers behoor en ik vraag me af of zoiets wel bestaat. Het gaat om een economische, niet om een esthetische of een thematische verwantschap. De filmindustrie is zo georganiseerd dat je als cineast wel moest besluiten om goedkoper te werken. Dat is de enige manier geworden om überhaupt nog films te maken. Binnen de grenzen van die beperkte financiële middelen neem je beslissingen, zoals dat je geen actiefilm met twintig achtervolgings-scènes gaat maken, of een horrorfilm vol "special effects'. Je neigt meer naar films over je directe omgeving. Ik herinner me een regel uit een liedje van The Smiths: “I want to hear music about my life”. De dansende menigte in de disco wordt erin aangemoedigd om de plaats van de DJ's in te nemen en muziek te draaien die over hun eigen leven gaat, niet over die van anderen. De frustraties en obsessies van mijn hoofdpersonen zijn voor een groot deel die van mijzelf en als ik een film maak heb ik een publiek van vrienden en kennissen in gedachten.”

Het Lindenhurst waar Hartley opgroeide was weliswaar niet zo liefdeloos als het kleinsteedse landschap waar zijn hoofdpersonen in ronddolen, maar het heeft er veel van weg. Zijn eigen nichtje is - net als Maria - zestien en zwanger. “Dat is "middle-class America'. Het gebeurt iedere dag. In principe krijg je in dit land heel veel kansen, als je blank bent tenminste. Maar de meeste mensen maken daar geen gebruik van omdat ze gevangen zijn in patronen die de maatschappij voortbrengt. Dat is de vraag waar al mijn films om draaien: Waarom zijn mensen niet gelukkig hoewel het mogelijk is om dat wel te zijn?”

Badkamer

Sommige ouders hebben een groot talent om het leven van hun kinderen te verzieken, meent Hartley. In Trust geeft Matthews vader zijn zoon keer op keer opdracht om de brandschone badkamer schoon te maken. En Maria's moeder heeft als enige doel het leven van haar dochter tot een hel te maken.

Al deze ellende ten spijt heeft de film nauwelijks een politieke lading. Het is een luchtige komedie met een bittere nasmaak, waar niet gemakkelijk een duidelijke boodschap uit te halen valt. Na de première van Trust werd Hartley verschillende malen bedreigd en lastig gevallen door Pro lifers (Amerikaanse anti-abortus fanatici), maar Maria's worsteling met haar keuze voor abortus is persoonlijk, niet politiek. Hartley: “Toen ik Trust schreef was ik woedend, maar die woede hoeft niet het filmdoek te bereiken. Rainer Werner Fassbinder heeft eens gezegd: "Ik ben een revolutionair maar ik blaas geen gebouwen op, ik maak films.' Ik kan heel driftig zijn en met mijn films geef ik uitdrukking aan mijn onvrede. Zo kom ik mijn woede te boven. Maria en Matthew doen hetzelfde in Trust. Matthew is aan het begin van de film vreselijk kwaad omdat hij integer is en de wereld om hem heen niet. Hij heeft bijvoorbeeld geen geduld met een wereld die willens en wetens computers met mankementen produceert. Hij probeert zich aan te passen en iets van zijn overtuiging op te geven, maar dat maakt hem en Maria alleen maar ongelukkiger. Uiteindelijk slagen ze er samen in om uit te stijgen boven de verwachtingen en verplichtingen van deze maatschappij.”

Liefde overwint alles?

“Sommige mensen vinden mijn portrettering van de liefde vreselijk romantisch en zeer onrealistisch. Zegt iemand dat, dan heb ik altijd vreselijk medelijden met 'm en bied ik hem een biertje aan. Je kunt je leven net zo romantisch maken als je zelf wilt. Iedereen heeft toch ideeën over hoe je je leven wilt doorbrengen, met wie, en wat je ermee wilt doen? Dat is pure romantiek. Ik heb geen zin om een leven lang rond te lopen met de gedachte dat je moet doen wat er van je verwacht wordt en dat je nooit op de liefde kunt vertrouwen.”

Geen spoor van het voor typisch versleten Amerikaanse pragmatisme. “Eerlijk gezegd voel ik me vaak heel onamerikaans. Ik klaag niet hoor, maar ik heb altijd het gevoel gehad dat ik hier per vergissing terecht gekomen ben. Zo vaak betrap ik mezelf erop dat ik me afvraag: Waarom? Waarom doen we dit allemaal? Waarom in vredesnaam?”