Ellen Vogel allang weer door het toneel in ere hersteld

Markant, Ned. 3, 20.57-21.47u.

Ellen Vogel is, in de zwart-witte openingsscène van de aan haar gewijde aflevering van Markant, niet op haar best. Integendeel: ze overacteert dat het een aard heeft. De makers van het portret zullen het curieuze archieffragment niet als staaltje van haar kunnen hebben bedoeld - meer als grapje, want de mevrouw die hier door een dertig jaar jongere Ellen Vogel wordt gespeeld, voert een telefoongesprek waarin ze verontwaardigd de suggestie verwerpt dat ze toneel speelt: “Dat ik toneel zit te spelen? Ach kom, je kent me toch... je weet toch dat ik niet in staat ben...”

Heel wat beter was ze, zoals uit een ander fragment blijkt, in de tv-bewerking van De kleine zielen (1969), als een vileine Constance wier Haagse allure gepaard gaat aan een welhaast vanzelfsprekende arrogantie. Ze kende die vrouwen en het milieu waarin ze rondschreden. Ze vertelt in het programma over haar Haagse jeugd, het ouderlijk huis waar Couperus dagelijkse lectuur was, de kunstenaars die er over de vloer kwamen, en de voordrachtskunst die er regelmatig werd beoefend. Zo bezien was het geen wonder dat ze aan het toneel ging. Ton Lutz en Henk Rigters vertellen, nog bijna jongensachtig van verliefdheid, hoe ze haar in de eerste naoorlogse jaren zagen debuteren: met lange rode haren. Jammer dat daar geen bewegende beelden meer van bestaan.

Opzienbarend is het verhaal van Ellen Vogel verder niet. Annemarie Oster, die met haar vragen een bescheiden aangeversrol speelt, informeert naar de eerste toneeltoernees door bevrijd Nederland (“een feestelijke tocht”) en naar de eerste grote rollen. Van de collega's uit die tijd gaat de meeste aandacht uit naar Ko van Dijk, te zien in een scène uit Midzomernachtsdroom. Als de ondervraagster naderhand de actie Tomaat ter sprake brengt, moet Ellen Vogel eerst enige weerzin jegens dit “voor mij vrij vervelende onderwerp” overwinnen - het toneeloproer van 1969 wierp niet alleen haar geliefde Nederlandse Comedie omver, maar luidde bovendien voor haarzelf zeven jaar werkloosheid in. Ze behoort, zegt Eric Schneider, tot “de generatie die een beetje aan de kant is gezet” door de censuur die toen optrad.

Maar intussen is Ellen Vogel, aan de vooravond van haar zevenstigste verjaardag, door het toneel allang weer in ere hersteld. In de laatste beelden ziet men haar, bijna een jaar geleden, repeteren voor de gelegenheidsproduktie Orestes, waarin Hans Croiset en Gerardjan Rijnders om haar aandacht vochten. Het was interessant geweest juist van haar iets te horen over die twee toneelleiders met hun zo uiteenlopende opvattingen. Dat komt er helaas niet van.