Blanken krijgen doorslaggevende stem; Na rede De Klerk bezoek moeilijker

KAAPSTAD/DEN HAAG, 24 JAN. President De Klerk wil de blanke minderheid in Zuid-Afrika een doorslaggevende stem geven in een referendum over een overgangsregering met het Afrikaanse Nationale Congres (ANC) en andere partijen. In Nederlandse regeringskringen werd vanochtend toegegeven dat dit standpunt van De Klerk de onderhandelingen met het ANC over een bezoek op korte termijn van premier Lubbers en minister Van den Broek “niet makkelijker maakt”.

De Klerk zei vanmorgen bij de opening van het drie-kamerparlement voor blanken, Indiërs en kleurlingen in Kaapstad dat hij het plan voor een interim-regering wil voorleggen aan de gehele bevolking. Behalve de bestaande kiezers (blanken, Indiërs en kleurlingen) zal daarbij voor het eerst ook de zwarte bevolking worden geraadpleegd. De stemmen worden gezamenlijk en naar bevolkingsgroep geteld. Maar als de blanken in meerderheid tegen een overgangsregering stemmen gaat De Klerk terug naar de onderhandelingstafel.

De president verduidelijkte hiermee het plan voor de overgangsperiode, dat hij eind december bij het begin van de Conventie voor een Democratisch Zuid-Afrika (Codesa) presenteerde. Minister van buitenlandse zaken Pik Botha zei vanmorgen in een toelichting op de toespraak dat de regering “ernstig in de problemen komt” wanneer de blanken tegen en de andere bevolkingsgroepen voor een overgangsregering van nationale eenheid stemmen.

De Nationale Partij voelt zich verplicht haar mandaat van de blanke kiezers te vernieuwen, nu Zuid-Afrika de fase van machtsdeling met de zwarte meerderheid betreedt.

In regeringskring in Den Haag wordt mede met het oog hierop de opvatting steeds luider dat Lubbers de reis, ondanks het verzet van het ANC, toch zou moeten doorzetten. Een hoge regeringsfunctionaris: “De Klerk heeft het moeilijk met zijn blanke achterban, dat blijkt opnieuw uit zijn rede vanmorgen. Als we hem nu ook nog alle internationale steun ontnemen, zou dat bij het conservatieve deel van die achterban wel eens tot versterking van hun standpunt tegen veranderingen kunnen leiden. Bezoeken als van Lubbers zouden wel eens overtuigend op die blanken kunnen werken De Klerk verder te steunen in zijn plan de gehele apartheid af te schaffen.”

Deze zegsman wijst erop dat dit argument ook in de PvdA-top bekend is en mede verklaart dat men daar tot nu toe gezwegen heeft over de kwestie van het bezoek.

De interim-regering moet Zuid-Afrika besturen totdat er een nieuwe, nonraciale grondwet is. De Klerk wil ook een interim-parlement, waarin de zwarte meerderheid is vertegenwoordigd, maar details maakte hij niet bekend. Het ANC, dat vanmorgen in Kaapstad een grote demonstratie hield tegen het “racistische” parlement, heeft zich eerder uitgesproken tegen een raciaal gescheiden referendum.

Premier Lubbers noch minister Van den Broek had aan het begin van de middag een reactie gegeven op de rede van De Klerk; beiden zaten in de ministerraadsvergadering.

Pag 3:

Verwijzing naar bezoek

Van den Broek heeft deze week enkele keren telefonisch contact gehad met ANC-leider Nelson Mandela, Lubbers telefoneerde twee keer met president De Klerk.

De procedure die De Klerk wil volgen, zal er vrijwel zeker toe leiden dat de interim-regering niet spoedig aan het werk kan gaan. Het ANC wil de overgangsregering medio dit jaar installeren. De Klerks voorstel bevat onderhandelingen over een interim-grondwet in de Codesa, het referendum en goedkeuring van de interim-grondwet door het parlement. Dit kan vele maanden in beslag nemen.

De regerende Nationale Partij houdt echter vast aan aparte referenda, omdat zij dat in de verkiezingen van 1989 de blanke kiezers heeft beloofd. “Dit heeft absoluut niets met apartheid, racisme of kleur te maken”, aldus Botha, die zei erop te vertrouwen dat de Nationale Partij in een volksraadpleging de meerderheid van de blanken achter zich zou krijgen. De Konservatieve Partij, die machtsdeling met het ANC afwijst, verwacht dat veel ontevreden blanke NP-aanhangers zullen kiezen voor haar radicale standpunt van zelfbeschikking voor de blanken.

De Klerk deed opnieuw een poging uiterst rechts bij de onderhandelingen te betrekken. In een op het laatste moment geschreven aanvulling op zijn toespraak riep hij vooral de Konservatieve Partij op de zelfbeschikking van de blanken in de Codesa aan de orde te stellen. De regering heeft volgens De Klerk het principe van zelfbeschikking niet verworpen, mits dat niet leidt tot nieuwe rassenscheiding. Voor De Klerk valt wel te praten over de bescherming van taal en cultuur, onderwijs in eigen taal en een sterk lokaal en regionaal bestuur.

De president onderstreepte dat het loslaten van de apartheid in Zuid-Afrika heeft geleid tot het herstel van internationale contacten. Hij leek te verwijzen naar het staatsbezoek van de Nederlandse premier Lubbers en minister van buitenlandse zaken Van den Broek, waartegen het ANC zich verzet, toen hij zei: “Het is te betreuren dat zekere elementen in Zuid-Afrika nog steeds doorgaan met hun pogingen om de normalisering van de internationale betrekkingen te vertragen. Zij die dat doen, zwemmen tegen de stroom in. Ondanks een tijdelijk succesje hier en daar, verliezen zij snel de greep die zij ooit hadden op het buitenlandse beleid van landen jegens Zuid-Afrika. De buitenwereld wil dat ordelijke hervormingen slagen en is kritisch tegenover negatieve elementen. Het einde van ons isolement is onomkeerbaar geworden.”