Altijd weg op het verkeerde moment; Het leven van Nico, filmster en zangeres

Het Filmfestival Rotterdam biedt dit jaar het beste wat vorig jaar op de internationale festivals aan films is vertoond. Op deze en de volgende pagina gesprekken met de regisseurs Martha Coolidge, Hal Hartley en Lydia Bobrova, van wie komende week werk te zien is.

In 1966 voegde Andy Warhol de Duitse filmster Nico als zangeres toe aan The Velvet Underground, omdat zij “iets heel moois was dat tegenwicht bood aan de gierende lelijkheid die de rockgroep probeerde te verkopen.” Later, toen ze The Velvet Underground al lang had verlaten, speelde ze in een aantal obscure films van de Franse regisseur Philippe Garrel, haar toenmalige geliefde. Op Film International is J'entends plus la guitare te zien, een film van Garrel over zijn verhouding met Nico. De Nederlandse actrice Johanna Ter Steege speelt de hoofdrol.

J'entends plus la guitare draait op 29 jan. om 22.00 u. en op 30 jan. om 13.30 u. in Lumière 1, Rotterdam, en op 1 feb. om 20.00 uur in Luxor, Rotterdam.

Christa Pfäffchen (1938-1986) was een veelgevraagd model in het Parijs van de late jaren vijftig. Ze speelde rollen in films van Fellini, Warhol en de Franse regisseur Philippe Garrel, en was de geliefde van rocksterren als Bob Dylan, Brian Jones en Jackson Browne. Als zangeres maakte ze zes soloplaten die zich kenmerken door onalledaagse, decadent-nostalgische liedjes en die bij een kleine groep liefhebbers cultstatus hebben verworven. Toch zal Nico, zoals Pfäffchen zich van jongs af liet noemen, in de eerste plaats voortleven als de overrompelende blonde "chanteuse' van The Velvet Underground, het Newyorkse avant-gardeproject van Lou Reed en John Cale dat zou uitgroeien tot de op een na invloedrijkste rockgroep uit de jaren zestig.

The Velvet Underground was begonnen als muzikale bijdrage aan Andy Warhols "Exploding Plastic Inevitable', een multimediashow die met experimentele film, dans en rock 'n' roll Amerika van de gezapigheid moest verlossen. Het was Warhol die in 1966 de Duitse filmster Nico (actrice in zijn Chelsea Girls) aan The Velvet Underground toevoegde. De groep had volgens hem behoefte aan “iets heel moois dat tegenwicht bood aan de gierende lelijkheid die The Velvet Underground probeerde te verkopen.” En Nico was prachtig: een rijzige gestalte, lang blond haar, grote blauwe ogen en hoge jukbeenderen in een volmaakt geproportioneerd gezicht dat toch niet saai was. Nico was mooi als een Grieks godenbeeld; ze was de Deborah Harry van de jaren zestig, een onwerkelijke femme fatale voor wie Lou Reed een van de lieflijkste nummers van de eerste Velvet Underground-elpee schreef:

“Here she comes / You better watch your step / She's come to break your heart in two (-)/ Just look into her fierce colored eyes / She'll build you up just to put you down” ("Femme Fatale')

Nico's zang was niet uitgesproken mooi; haar lage, hese stem had een beperkt bereik en haar Duits-gebroken Engels was niet geschikt voor het wildere Velvet-repertoire. Maar de drie liedjes die zij breekbaar en bezwerend zingt op The Velvet Underground & Nico (wegens het Warholkunstwerk op de hoes beter bekend als "de elpee met de banaan') behoren tot de mooiste die de groep opnam. Daarbij had Nico's aanwezigheid ook op de plaat het door Andy Warhol beoogde vervreemdingseffect - ik kan me tenminste geen groter contrast voorstellen dan tussen de melancholie van "I'll Be Your Mirror' en de perverse kakofonieën van "The Black Angel's Death Song.' En de schok van Reeds beschrijving van een spuitersroes in "Heroin' is des te groter als je net hebt geluisterd naar het droefzachte "All Tomorrow's Parties.'

Obscuur

Lang is Nico niet bij The Velvet Underground gebleven. “Ik kies altijd het verkeerde moment om ergens weg te gaan”, zou ze later zeggen, “net wanneer er iets groots staat te gebeuren.” Doordat ze Lou Reed als vriendje inruilde voor bassist/violist John Cale, werd haar positie (net als die van Cale overigens) onhoudbaar. Ze verliet de groep voor een solocarrière en maakte in 1968 Chelsea Girl, een mooie plaat maar lang niet zo bijzonder als het werk van de Velvets. De rest van haar leven stond in de schaduw van de jaren zestig. Ze bleef platen uitbrengen, met steeds minder succes, en maakte in de tweede helft van de jaren zeventig een aantal obscure films onder regie van haar nieuwe geliefde Philippe Garrel. Van de ongenaakbare vrouw uit Fellini's Dolce Vita en Warhols "Factory' was echter weinig meer over. Vechtend tegen het ouder worden, haar beperkte talent, de vergetelheid, en vooral haar heroïneverslaving, maakte ze een tragische, zij het heroïsche indruk. Haar lot leek op dat van de hoofdpersoon uit "All Tomorrow's Parties', veroordeeld tot het dragen van "silks and linens of yesterday's gowns', zoekend naar een manier om de grauwheid van haar leven te keren:

“And where will she go / And what shall she do / When midnight comes around / She'll turn once more to Sunday's clown / And cry behind the door”

In een interview dat Nico eind 1985, een paar maanden voor haar fatale hersenbloeding, met deze krant had, vertelde ze dat ze van plan was om een biografische roman over haar leven te schrijven. Het had een indrukwekkend boek kunnen worden, en een goede basis voor een grootse film over de opkomst en ondergang van de jaren zestig - veelomvattender dan The Doors en ontroerender dan The Big Chill. De film die Philippe Garrel over zijn verhouding met Nico maakte, en die op het Rotterdamse filmfestival vertoond wordt, is daarvan een voorproefje. Johanna ter Steege speelt Nico in J'entends plus la guitare als een breekbare, verdoemde engel. Zij is ook de ideale hoofdrolspeelster voor de verfilming van het hele levensverhaal van Nico - de film die Oliver Stone moet maken wanneer hij alle andere mythische grootheden uit de jaren zestig heeft vereeuwigd.