Een klas apart

Wij nemen een scherp mes en snijden deze stukjes in twee delen: vorm en inhoud. De vorm is tekst op de vijfde bladzij van de W&O-bijlage van NRC Handelsblad, geïllustreerd door prachtige tekeningen van Mariet. Ieder stukje is 3000 wordperfect tekens lang. Er boven staat "Het vak'. Er onder staat steeds dezelfde naam. Dat interesseert u niets. Het gaat u om de inhoud: deze leest u, of niet.

Wij nemen een scherp mes en snijden het onderwijs in twee delen: gedrag en proces. Het gedrag, dat zijn de handelingen van docenten en leerlingen. Het proces is het proces van kennisoverdracht, het leerproces, leren aan en leren van, datgene dat zich vooral in de hoofden, onzichtbaar, voltrekt.

De VPRO heeft een mooie documentaire gemaakt over voortgezet onderwijs. Als u dit leest zijn drie van de vier afleveringen getoond. Kijk aanstaande zondag, als u er nog niets van gezien hebt. De documentaire toont de werkelijkheid. Het klopt. Toch (of liever juist daarom) is er commentaar, kritiek, te leveren.

De makers van het programma hielden zich tot dusverre bezig met het gedrag en niet met het proces. Veel discussies en beschouwingen over onderwijs lijden aan deze eenzijdigheid. Het feitelijke leerproces, hetgeen waar het eigenlijk om draait, onttrekt zich aan de directe waarneming. De leerlingen ondergaan het onbewust. De buitenstaander ziet het niet en kijkt naar wat hij kan duiden: menselijk gedrag.

"Een klas apart' toont fraaie staaltjes van wangedrag, dat is gedrag dat het leerproces stoort. Een voorbeeld. We zien een jongen met walkman en daarna meisjes die gezamenlijk foto's bekijken, met op de achtergrond de stem van een leraar. De leraar legt uit. Even later stelt hij de meisjes een eenvoudige vraag, waarop zij het antwoord niet weten. De vraag is eigenlijk een opmerking: ""Leerlingen, hierbij toon ik je aan dat je niet oplet, dat je voor het leerproces ongewenst gedrag vertoont. Ik vind dit niet prettig, maar jullie gedrag is niet mijn verantwoordelijkheid.''

De leraar huldigt de volgende respectabele maar onjuiste opvatting: ""Het succes van het leerproces wordt bepaald door het gedrag. Het gedrag van leerlingen (en docenten) wordt bepaald door factoren buiten het lokaal. Ik zet een leerproces in gang en hoop dat het gedrag het leren toelaat.'' Nietes!

Het gedrag van leerlingen wordt in hoge mate bepaald door het leerproces. (Natuurlijk, gedrag wordt bepaald door omgeving. U stopt voor een rood stoplicht, toch?) De docent construeert het leerproces. Ongewenst gedrag is niet de oorzaak van een slecht verlopend leerproces, maar het gevolg ervan. Ongewenst gedrag bevat een boodschap aan de docent: wijzig het leerproces.

Over ongewenst gedrag spreken in termen van moraliteit of ethiek is vruchteloos en dikwijls onterecht. Zich walgelijk gedragende leerlingen blijken in andere situaties allerliefst te zijn. Denk maar aan uzelf. Correctie helpt niets. Het gedrag wordt gestuurd door het leerproces. Maar het leerproces wijzigen op grond van ter plaatse waargenomen leerlingengedrag is wel hartstikke moeilijk.