Na PvdA komt ook FNV met nieuwe visie op verzorgingsstaat; Links Nederland in de aanvalNieuwsanalyse

DEN HAAG, 22 JAN. Links gaat in de aanval. Begin vorige week leverde de commissie-Wolfson de PvdA een nieuwe visie op de verzorgingsstaat, en gisteren publiceerde de FNV een eigen discussienota over de toekomst van de sociale zekerheid. De twee documenten zitten grosso modo op dezelfde lijn. Hou de uitkeringen op peil (geen mini-stelsel), maak één loket voor zowel uitkering als arbeidsbemiddeling (zodat die twee op elkaar kunnen worden afgestemd), en stel alles in het werk om de arbeidsparticipatie te bevorderen.

De “aanval” van links heeft als doel een bredere verzorgingsstaat. De FNV pleit, niet voor het eerst, voor een Volksverzekering tegen onvrijwilige niet-activiteit. Onder deze barokke titel gaat het oude idee van een volksverzekering tegen werkloosheid schuil. Iedereen die wil werken maar geen werk heeft valt onder die verzekering, en alle inkomenstrekkers betalen hiervoor premie. Deze volksverzekering moet volgens de FNV gepaard gaan met een individuele belastingkorting, die de overdraagbare basisaftrek vervangt. Langs deze weg moet de emancipatie van met name vrouwen worden bevorderd.

De commissie-Wolfson richt zich vooral op de financiering van de huidige volksverzekeringen, te beginnen met de AOW. Zij wil de premie-inkomensgrenzen opheffen. Als over het gehele inkomen premie moet worden betaald stroomt er meer geld binnen. “Fiscalisering” heet dat in Haags jargon. Ook de AAW, die zorgt voor arbeidsongeschiktheidsuitkeringen op minimum-niveau, moet tezijnertijd worden gefiscaliseerd.

Het grote probleem van de sociale zekerheid is volgens beide nota's niet de betaalbaarheid. Dat is te danken - nee, die dank wordt door links niet uitgesproken - aan de kabinetten Lubbers-I en -II. In de jaren tachtig zijn de werknemersverzekeringen (WW, WAO) verlaagd van 80 naar 70 procent van het laatstverdiende loon. Voorts werd het minimumloon jarenlang bevroren en één keer zelfs met 3 procent verlaagd, wat direct van invloed was op de minimum-uitkeringen (AAW, bijstand, AOW).

De Miljoenennota 1992 laat de gevolgen van dit beleid zien. Ondanks een groeiend aantal mensen met een uitkering - het èchte probleem van de sociale zekerheid - ging de macro-economische premiedruk omlaag van ruim 24 procent van het nationale inkomen in 1983 tot ruim 19 procent in 1991. Dat de totale collectieve lastendruk in dit tijdvak stabiel bleef (ruim 53 procent) is te wijten aan de stijgende belastingdruk.

Gegeven het feit dat 80 procent van de sociale uitkeringen nu al op het sociale minimum zit (dat geldt voor bijstand, AOW, en een belangrijk deel van de arbeidsongeschikten en de werklozen) levert een mini-stelsel relatief weinig geld op. De commissie-Wolfson noemt een opbrengst van acht miljard gulden, waarvan zes miljard weer verloren zou gaan omdat werknemers zich via hun cao zullen bijverzekeren, zoals ook nu al gebeurt. Met de totale sociale zekerheid is momenteel circa 140 miljard gulden gemoeid, en met de WAO, Ziektewet en WW ruim 40 miljard. Dus rijst de vraag of een besparing van twee miljard een Grote Operatie als de invoering van een mini-stelsel rechtvaardigt.

Voorstanders van een mini-stelsel brengen hier tegenin dat zo'n stelsel niet eerst en vooral het besparen van geld tot doel heeft (al wordt de hoge collectieve lastendruk met name door VVD-woordvoerders steevast als argument genoemd), maar het prikkelen van werkgevers en werknemers. Die moeten immers zorgen voor een bijverzekering, en de premies zullen hoger zijn naarmate de arbeidsomstandigheden in het bedrijf slechter en het ziekteverzuim hoger is. Minister De Vries van Sociale Zaken lanceerde daarom vorige week het idee van een mini-mini-stelsel: schaf de WAO maar helemaal af en laat werkgevers en werknemers hun eigen verzekeringen afsluiten.

Natuurlijk zijn er ook verschillen. De commissie-Wolfson accepteert de ingreep van het kabinet in de WAO, waardoor jongere WAO-ers na verloop van jaren een minimum-uitkering krijgen. Het wetsvoorstel moet overigens nog wel door de Tweede Kamer worden aanvaard. De FNV heeft zich altijd tegen de kabinetsmaatregelen verzet en pleit nu dan ook voor “reparatie”.

Een ander verschil is dat de FNV op termijn naar één uitvoeringsorganistie wil, op tripartite-basis, terwijl de commissie-Wolfson daarvoor terugdeinst. Wolfson c.s. stellen het primaat van de politiek voorop. “Regering en parlement mogen zich laten raden door sociale parners, maar zij mogen zich niet laten overstemmen,” zo heet het treffend. Hoezeer de FNV worstelt met het uitvoeringsprobleem bleek gisteren uit de woorden van bestuurslid Henk Muller. “Er werken een hoop mensen in de bedrijfsverenigingen en die kun je niet zomaar aan de kant schuiven,” zei hij. De FNV wil wel “op alle niveaus harde doelen en taakstellingen” formuleren voor de organen die moeten zorgen dat mensen aan het werk komen. Maar als men toch tekort schiet, bijvoorbeeld wat betreft de arbeidsbemiddeling voor allochtonen, wat dan? Korting op het budget van de uitvoeringsorganisaties, zoals Wolfson c.s. voorstaan, komt in de FNV-nota niet voor.

FNV en Wolfson zijn het echter geheel eens over de gewenste reële loonontwikkeling. Men pleit niet voor de nullijn, maar wel voor een gematigde loonontwikkeling, met ruimte voor flexibeler loonstructuren. De FNV wil bereiken dat tegen 1996 een half procent van de loonruimte beschikbaar komt voor het preventie- en participatiebeleid. Overigens gaat Neêrlands grootste vakcentrale ervan uit dat in 1996, door het extra terugdringen van het aantal WAO'ers en werklozen, 3,4 miljard gulden wordt bespaard. Die premisse lijkt rijkelijk optimistisch. Bovendien wil de FNV dit geld gebruiken om zowel de arbeidsbemiddeling als de uitkeringen te verbeteren, niet om de premies te verlagen.