School

Soms probeer je gewone dagelijkse verschijnselen te zien door de ogen van toekomstige generaties. Je weet wel dat die toekomstmensen in werkelijkheid heel anders zullen kijken en dat ze zich vooral vrolijk zullen maken om onze futurologische fantasietjes, maar daar gaat het niet om. Een volle tram in het spitsuur bijvoorbeeld.

Zal het nageslacht zich niet verwonderen over de kalmte waarmee de reizigers zich hun dagelijkse vernederingen lieten welgevallen? Dicht opeengepakt, hulpeloos overgeleverd aan zakkenrollers, zedenmisdadigers of erger. Je kan je makkelijk een plaatje van zo'n tram voorstellen in een toekomstig geschiedenisboek, met het onderschrift “In het vooroorlogse Tijdperk van de Techniek nam de bevolkingsdruk ondragelijke vormen aan”. Wat de algemene leerplicht betreft ontbreekt me de fantasie om te verzinnen hoe er in de toekomst over gedacht zal worden, maar het is wel zeker dat mensen uit het verleden er een bizarre en wrede straf in zouden zien. Moeten alle Chinezen dan Mandarijnen worden? zouden ze gevraagd hebben. Zijn er dan zoveel Mandarijnen nodig en heeft iedereen wel trek in al die geleerdheid? Tien jaar verplichte studie. In het verleden was het genoeg om koning te worden of universeel geleerde. Nu leidt het op tot een schooldiploma met twijfelachtige waarde, vooral bruikbaar als toegangsbewijs voor nog verdere studie.

Wat moet iemand gedaan hebben om tien jaar lang iedere werkdag zes uur te worden opgesloten en daarna naar huis te worden gestuurd om onbetaald nog wat werk tot nut van de gemeenschap te verrichten? Een ernstig misdrijf onder verzachtende omstandigheden. Zo'n misdrijf is blijkbaar de geboorte op Nederlands grondgebied. U denkt dat ik scherts. Dat komt omdat iedere vrijheidsbeperking, hoe wreed ook, altijd als nuttig en noodzakelijk wordt beschouwd als hij eenmaal is ingevoerd.

Over het televisieprogramma 4 HAVO waarvan zondag de derde aflevering werd uitgezonden, stond in de Volkskrant dat het "the talk of the town' was. Dat kan ik me goed voorstellen. Het gaf echt stof tot nadenken. Niet iedere dag ben ik geneigd om het nut van de leerplichtwet in twijfel te trekken.

Het programma was een beetje griezelig. Je kreeg de indruk, en dat zal ook wel de bedoeling zijn geweest van de programmamakers, dat de leerlingen van deze HAVO-klas van een andere planeet afkomstig waren. Ze wilden niet veel en ze konden niet veel, ze liepen maar wat rond zonder kwaad te doen en zonder de wereld van de volwassenen echt aan te raken. Er was in de aflevering van zondag één jongen die wel wat wilde, grafisch ontwerper worden. Hij had daar ook talent voor, kreeg je de indruk. Maar om op een ontwerpersschool te komen moest hij eerst zijn HAVO-diploma hebben en voor aardrijkskunde haalde hij een 1. De leerplichtwet was niet in zijn voordeel, hij had beter op zijn twaalfde jaar voor zichzelf kunnen beginnen.

Goed dat de buitenwereld eens ziet hoe zwaar het leraarsvak is. Zoiets stond ook in de Volkskrant. Ja, het leraarsvak is zo zwaar dat het leek of de leraren de moed hadden opgegeven en als gedesillusioneerde dierentemmers hadden besloten om zich voortaan niet in de kooi te wagen. Er was een grote afstand tussen leraar en leerling. De aardrijkskundeleraar bleef demonstratief met zijn gezicht naar het bord staan toen een leerling over zijn proefschrift kwam klagen. De wiskundeleraar gaf zelf maar het antwoord op de vragen die hij stelde (60 procent van 30, hoeveel is dat volgens je rekenmachine?) en de lerares die vertelde over het sociale contract van Rousseau kon het niets schelen dat er in de schoolbanken geslapen werd of dat er foto's werden uitgewisseld. Nooit zag je dat er een vraag werd gesteld waarop antwoord werd gegeven. Alsof de afspraak was gemaakt: we doen alsof we onderwijs geven en de leerlingen doen alsof ze luisteren.

Dat gebruik van de rekenmachine voor de kleinste dingen droeg bij aan de onwerkelijke indruk die deze lessen maakten. Als straks de rekenmachine geïncorporeerd is in een zakcomputer komt misschien "bij Dokkum vermoord' tevoorschijn als antwoord op de vraag hoeveel 2x2 is en niemand zal meer de hoofdrekenvaardigheid hebben om te zien dat het fout is.

De seksuele voorlichting was ook al zo afstandelijk. Leraren en leerlingen keken samen naar een filmpje dat begon als een pornofilm en even later een aansporing tot condoomgebruik bleek te zijn. Begrijpelijk dat de leraren liever naar zo'n film kijken dan dat ze zelf iets vertellen. “Hoe doet u dat zelf nou, mijnheer?” “Dat gaat je niets aan, jongen.” “Waarom bemoeit u zich dan met ons?” Zulke dialogen zou ik ook liever vermijden. Maar omdat van het overspringen van de vonk van kennis ook in de andere lessen zo weinig was gebleken, werd je bij deze filmvoorstelling op het idee gebracht dat het misschien niets uit zou maken als de leraren bij al hun lessen door een overheidsfilmpje zouden worden vervangen.

Ik kreeg een hekel aan die ongeïnteresseerde leerlingen met hun suffe toekomstperspectieven, die varieerden van “gewoon leven en kunnen kopen wat je wilt” tot “rijk worden”. Hard werken om rijk te worden, zodat ik later niets meer hoef te doen. Er was er een die dat wilde zeggen, maar hij slikte zijn woorden in, misschien omdat hij inzag dat het niet erg logisch was. Maar je kon het programma ook niet aanzien zonder medelijden te krijgen met die kinderen die zo misplaatst leken op hun school en zich voor de rest van hun leven alleen maar een grenzeloze saaiheid konden voorstellen.

Iets oudere kijkers vroegen zich met schrik af: zijn dat nu de mensen die later voor ons moeten zorgen als we te zwak zijn om te werken? Het beginsel van de maatschappelijke solidariteit staat vast niet hoog aangeschreven bij deze jonge kooplustigen. Nu zijn het nog aanhangers van een cargo-cult. (“Ik beschouw mijn uitkering gewoon als mijn salaris.”) Straks zullen ze zeggen: “We hebben niets te maken met die lastige oudjes. Kunnen wij het helpen dat ze de medische wetenschap zo hebben geperverteerd (moeilijk woord, pak je rekenmachine) dat niemand meer dood gaat zolang er nog een druppel sap inzit? Ze hebben tijd genoeg gehad om te sparen, ons geld krijgen ze niet. Laten ze zichzelf maar bij het vuilnis zetten als het ze niet bevalt.” Weinig tegen in te brengen. Vrienden en vriendinnen van middelbare leeftijd, pak uw spaarpot of een oude kous - bankrekeningen lijken me niet veilig - en besef dat u er in de toekomst alleen voorstaat.