Besluit tot uitroeiing miljoenen joden in 1942 snel genomen

Antenne: De Wannsee-conferentie, Ned. 1, 22.46-23.36u.

Waarschijnlijk duurt het nog een jaar of drie voordat er een eind komt aan de schier eindeloze serie televisie-herdenkingen van gebeurtenissen die vijftig jaar geleden - in de Tweede Wereldoorlog - plaats hadden. Voor het zover is zou het kunnen zijn dat we dit jaar nog tv-documentaires te zien krijgen over de Slag in de Javazee, de strijd bij El-Alamein en het beleg van Stalingrad in 1942.

Gisteren was het een halve eeuw geleden dat in Berlijn - in villa Am grossen Wannsee - de conferentie werd gehouden waar het definitieve besluit viel dat elf miljoen joden moesten worden uitgeroeid. Op de lijst die daartoe door ambtenaar Adolf Eichmann was opgesteld, kwamen ook driehonderdzestigduizend Britse, Ierse, Spaanse en Zwitserse joden in het niet bezette of neutrale deel van Europa voor terwijl de joden in Estland niet genoemd werden. Zij waren het jaar daarvoor al volledig uitgeroeid.

In diverse media is dezer dagen aandacht aan de Wannsee-conferentie besteed en de EO doet dat vanavond met een documentaire van de Nederlandse, joodse cineast Willy Lindwer. Het resultaat van zijn werk is uitstekend. Lindwer die onder meer werd bijgestaan door Johannes Houwink ten Cate van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, heeft zijn film sober en ingetogen gehouden. De film is gruwelijk, maar de gaskamers van Auschwitz en andere kampen waarvan de bouw eind 1941 voltooid werd, worden niet getoond.De cineast werkte de opdracht die hij van de EO kreeg, uit aan de hand van vraaggesprekken met de historicus Yehuda Bauer, een soort Israelische Lou de Jong en met de Duitse Hitler-expert Jäckel en laat hen vooral vertellen over de hiërarchische opbouw van de vernietigingsmachine. Duidelijk wordt onder meer met hoeveel enthousiasme en tevredenheid hoofduitvoerder Reinhard Heydrich, de hoogst culturele Duitse gentleman en oud-marineofficier die later in 1942 in Lidice door Britse agenten werd vermoord, en diens assistent Adolf Eichmann op het vlotte verloop van de bijeenkomst en op de instemming van alle conferentiedeelnemers reageerden. Van de conferentiegangers is nu nog één persoon in leven; directeur-generaal Gutterer van het Duitse ministerie van propaganda. Maar die wilde niet in Lindwers film verschijnen.

De vlotgenomen besluiten van de Wannsee-conferentie die meestal gezien worden als de formele bezegeling van de Endlösung, hadden in feite een post factum-karakter. De vernietiging was namelijk - vooral in Oost-Europa - al in volle gang, zij het dat de gaskamers toen nog alleen experimenteel werden gebruikt. Na de Wannsee-bijeenkomst gingen ze echter op volle sterkte draaien met als gevolg dat onomstotelijk vaststond wat er met de Nederlandse joden van wie in juli 1942 de eerste grote groep werd gedeporteerd, zou gebeuren.

In één opzicht - daar waar een uitleg wordt gegeven over de wortels van het antisemitisme - bevredigt Lindwer film helaas niet. Wel wordt duidelijk gemaakt dat het zijn oorsprong in het christendom vond maar vervolgens gesuggereerd dat het mettertijd tot een volstrekt algemeen verschijnsel was verworden. Dat klopt niet, maar misschien is het voor de achterban van de EO al een hele schok dat uitgerekend hun omroep zo duidelijk laat maken hoe bruin sommige bladzijden van de kerkgeschiedenis zijn.