"Verloop strijd in Sovjet-Unie bepaalde het lot van de joden'

LONDEN, 20 JAN. Een internationale groep historici heeft dit weekeinde in Londen op een door de Wiener Library georganiseerd congres ter herdenking van de Wannsee-conferentie, vandaag vijftig jaar geleden, de voorgeschiedenis van de Endlösung van de Europese joden besproken.

De toon wordt gezet door professor Yehuda Bauer, verbonden aan de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem. Het is, zegt hij, overdreven om te praten over de Wannsee-conferentie. “Het was een bijeenkomst van een groep bureaucraten die van Heydrich (Reinhard Heydrich, hoofd van de SD) te horen kreeg dat Hitler de SS opdracht had gegeven zich te belasten met de uitroeiing van de joden, en Heydrich moest als hoofdverantwoordelijke verzekerd zijn van de steun van de aanwezigen die van meet af aan wisten wat de bedoeling was van de bijeenkomst en daarmee zonder veel discussie instemden”, zegt hij.

Tijdens het congres in Londen stond niet de bijeenkomst in Wannsee centraal maar de aanloop daarheen, de jaren waarin de Endlösung organisatorisch werd voorbereid tot het moment waarop het definitieve uitroeiingsbesluit viel. De jaren waarin de joden in de veroverde gebieden allengs uit het maatschappelijk leven werden gestoten, in getto's werden bijeengedreven om van daaruit te worden weggevoerd.

Niet de joden vielen overigens als eerste ten prooi aan de systematische vernietigingsdrift van de nazi's maar de ongeneeslijke geesteszieken in het Derde Rijk op wie sinds september 1939 op grote schaal euthanasie werd gepleegd.

Het verloop van de aanvalsoorlog op de Sovjet-Unie is, zo bleek tijdens het congres, van cruciaal belang geweest in de besluitvorming over de Endlösung. Historici verschillen van mening over de vraag onder welk gesternte Hitler tot een definitief besluit kwam. De meesten onder wie de vooraanstaande Duitse historicus Mommsen, zijn van mening dat de tegenvallende militaire successen in Rusland voor Hitler de doorslag gaven om het vernietigingsscenario in werking te stellen.

De Engelse hoogleraar Christopher Browning daarentegen gaf op de conferentie een versie die van deze gangbare interpretatie afweek. Volgens hem greep Hitler juist de Duitse successen in Rusland aan om de definitieve oplossing van het joodse vraagstuk in gang te zetten. Browning: “Uit een aantal voorbeelden blijkt dat voor Hitler steeds op het moment dat Duitsland militair succes boekte de vraag acuut werd wat te doen met de joden in de veroverde gebieden. Himmler (Heinrich Himmler, SS-leider) stelde bij voorbeeld half september '39 voor de joden en zigeuners in Polen naar Lublin te sturen. Na de successen in West-Europa ontstond het plan de Westeuropese joden naar Madagascar te verbannen. Lublin ging niet door omdat er logistieke problemen waren, Madagascar viel af omdat Engeland tegen de verwachting in bleef doorvechten. Toen kwam de aanvalsoorlog op Rusland die aanvankelijk met groot succes gepaard ging. Het is mijn stellige overtuiging dat toen Hitler half juli '41 zijn overwinningsrede hield en de aanzet gaf tot de massamoord op de Sovjet-joden, hij tegelijkertijd Himmler en Heydrich meedeelde dat ook voor de Europese joden een "oplossing' gevonden moest worden.”

Gedreven door het Duitse succes in de Oekraïne zag Hitler steeds meer in het idee onmiddellijk te beginnen met de deportatie van de joden - iets wat hij aanvankelijk had willen uitstellen tot na de oorlog. Eind september '41 werd tijdens een ontmoeting tussen Hitler, Himmler en Heydrich duidelijk dat Hitler de wegvoering wenste van de joden uit Berlijn, Wenen en Praag. De gevangenneming van bijna 700.000 man Russische troepen half oktober gaven volgens Browning de doorslag voor Hitler om het signaal te geven voor de deportatie van de Westeuropese joden naar het Oosten, waar al sinds 1940 de eerste stappen waren gezet voor de inrichting van de vernietigingskampen.

Maar het zicht op de aanstaande overwinning op Rusland werd nog diezelfde maand verduisterd door een weersomslag, gebrek aan bevoorrading en uitgeputte Duitse troepen die de hardnekkige weerstand van wat nog restte van het Rode Leger, niet konden breken.

Browning: “Hitler kon er natuurlijk niet aan denken dat hij zijn troepen terug zou trekken, net zomin als hij nu nog zou kunnen afzien van de laatste fase in het proces van de Endlösung.” De treinen reden al. De bouw van de vernietigingskampen ging door. Alles werd in gereedheid gebracht. Alleen de lagere echelons moesten nog worden ingelicht over het besluit en hun steun betuigen. Dat deden ze.