Gedreven uitvoering van Tsjaikofski's opera Tsjarodejka

Concert: Tsjarodejka, opera van Tsjaikofski door Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor o.l.v. Valery Gergiev met Larissa Zyrianova, Valery Alexeev, Ludmila Shemchuk, Gegam Grigorian, e.a.

Gehoord: 18/1, Concertgebouw, Amsterdam. Radio: vanavond om 18.45u, Radio 4.

Eigenlijk zou de Vara-matinee bij concertante operavoorstellingen, zoals zaterdagmiddag in het Amsterdamse Concertgebouw voor de uitvoering van Tsjaikofski's Tsjarodejka (1887), de boventitelingsapparatuur van de Nederlandse Opera moeten lenen. Een kleine vier uur luisteren naar een vrijwel onnavolgbaar verhaal vraagt het uiterste van het publiek, alsof een toneelstuk in een vreemde taal wordt voorgelezen door acteurs die keurig in een rij op een stoel hun beurt afwachten.

Gelukkig is er één wezenlijk verschil met zo'n toneelstuk: de muziek. Die geeft houvast. In het programmaboekje staat een summiere synopsis van het verhaal en omdat een goede verstaander slechts een half woord nodig heeft, merkt hij door Tsjaikofski's beeldende muziek vanzelf wanneer Nastasja, de herbergierster die in haar ontwapenende oprechtheid zowel de vorst als zijn zoon om haar vinger windt, de natuur bezingt. De luisteraar hoort aan de muziek hoe de vorst, gekomen om Nastasja te arresteren, geleidelijk van gedachte verandert en in haar ban raakt. Hoe de vorstin een vals plan smeedt om zich van haar rivale te ontdoen, gesteund door haar zoon Joeri, die zich echter net als zijn vader gewonnen geeft voor Nastasja's charme. Tenslotte weet de componist het verhaal onontkoombaar voort te stuwen naar de dramatische ontknoping: de vorstin vergiftigt Nastasja en de vorst vermoordt in een woede-aanval zijn eigen zoon.

Dat alles, en een enkel detail, is ook zonder boventiteling te volgen. Maar de nuances die Tsjaikofski en zijn librettist Ipolit Sjpazjinski in Tsjarodejka (De tovenares) aanbrachten gaan verloren. Is Nastasja inderdaad de onschuld in eigen persoon, of is zij toch een geniepige tovenares? Wat is de functie van al die personages met een grote of een kleine rol? Wat zeggen ze? Ik begrijp uit de toelichting dat die fantastische a-cappela-passage in het eerste bedrijf (tien solisten en koor, zonder instrumentale begeleiding) een moment is waarop de tijd als het ware stilstaat en iedereen de gebeurtenissen voor zichzelf overdenkt. Maar wat ze overdenken, geen idee?

Deze uitvoering van Tsjarodejka was een Nederlandse première. Ruim een eeuw is deze opera aan Hollandse oren voorbij gegaan. Trouwens, ook in St. Petersburg, waar het werk in 1887 voor het eerst onder leiding van de componist (die het als een van zijn beste opera's beschouwde) werd uitgevoerd, was de zaal tijdens de vijfde voorstelling nog maar half vol. Het zal wel te maken hebben met het geringe aantal aria's en de doorgecomponeerde vorm.

Valery Gergiev, artistiek leider van het theater waar Tsjaikofski de opera dirigeerde (het Kirov Theater, dat binnenkort net als vroeger weer Mariinsky Theater zal heten), bewees dat de opera ten onrechte in de vergetelheid was geraakt. Hij bracht het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor (dat zelfs werd "ingezeept' door een Russische repetitor) tot een gedreven uitvoering die naar het einde toe steeds meer aan diepgang won en die, ook zonder boventiteling, geen moment verveelde. De solisten waren met uiterste zorg gekozen. Zelfs een vervangster voor de hoofdrol bleek in minder dan een week in de voormalige Sovjet- Unie te vinden. Sopraan Larissa Zyrianova zong de opera eerder in Nizjni Novgorod, het voormalige Gorki waar Tsjaikofski's verhaal zich afspeelt. Zyrianova's stem is wat aan de scherpe kant, maar ze weet dat te compenseren met haar flair. Subliem waren ook de stevige bariton Valery Alexeev (de vorst) en het lyrische geluid van tenor Gegam Grigorian (de prins), beiden al eerder tijdens een Vara-matinee te horen. Nederlandse debuten waren er voor de dramatische mezzo-sopraan Ludmila Shemchuk (vorstin) en de prachtige bas Mikhail Kit (de schurk Marimov).

Vanavond is de uitvoering vanaf 18.45u via Radio 4 te beluisteren.