De jeugd van Rusland zal ons weer leren lezen

Een jaar geleden maakten we dagelijks een tocht als uit een Russische roman: van de Nevski Prospekt langs het Winterpaleis staken we elke ochtend de Neva over naar het Vasiljevski eiland. Het waren de donkerste dagen van het jaar, het volmaakte tegendeel van de witte nachten die we een half jaar tevoren hadden genoten. Toen hadden we Sint Petersburg in al zijn surrealistische pracht gezien: Willink werd werkelijkheid in de midzomernacht, die de classicistische gebouwen in een oranje licht zette. Een enkele individu markeerde slechts de verlatenheid van de straten. Toen dekte overdag de zomerzon de vele gebreken van de stad toe, maar in de midwinter werd de schamelheid van het Russische leven in al haar bruutheid onthuld. Plotseling besefte ik hoe het in de hongerwinter moest zijn geweest, die traumatische tijd waarvan mijn ouders maar bleven vertellen.

Maar er was één lichte, warme plek in de stad, het "kabinet' klassieke filologie van de - toen nog - Leningradse Staatsuniversiteit. Daar verzamelde zich iedere dag een groep studenten en docenten om zich gewillig te onderwerpen aan onze "Modern Aims and Ways of Teaching the Classics'. Deze training had alles te maken met de renaissance van de klassieken in het oosten. Opeens was er behoefte aan leraren Latijn en Grieks in het kenterende Rusland. In Lenins eigen stad, waar een schutting aan de Nevski Prospekt blasfemisch zei: "Lenin Antichrist', voerden middelbare scholen weer snel Latijn in. Wat ik had gezien van de schoolboeken, beloofde niet veel goeds voor de bij-de-tijds-heid van de klassiekers: op het stedelijk gymnasium werd gewerkt met povere fotokopieën uit een voorrevolutionair schoolboek. En dat boek was weer een bewerking van een degelijke Duitse leergang uit het midden van de negentiende eeuw. Het was niet de enige keer dat ik in Rusland het gevoel had een reis terug in de tijd te maken.

Maar deze jonge leraren en studenten die al les moesten geven, volgden gewillig al onze oefeningen. Zonder schroom gaven ze zich over aan allerlei spelvormen, waartegen de Dietse studenten nog wel eens weerzin tonen. Om duidelijk te maken dat de antieke teksten "beleefd' moesten worden lieten we onze Russische collega's eigen bewerkingen van gedichten van Catullus maken. Vol verve droeg een studente haar versie voor. De aanwezigen betuigden luid hun bijval. Zij had, vertelden ze ons, op knappe wijze citaten en echo's van Russische gedichten verweven met het Latijnse origineel.

Het bewogen en later stralende gezicht van Angelina Smirnova is mij bijgebleven als een symbool van de literaire cultuur van Rusland. Welke Nederlandse student of academicus heeft zo'n levende kennis van de eigen letterkunde dat hij er mee kan spelen? En Angelina was zeker geen bijzonder iemand. Haar docenten beschreven haar als een matig studente.

Vertrouwdheid met de nationale klassieken èn met de wereldliteratuur is een deel van de Russische opvoeding. Studenten aan een letterenfaculteit dienen heel wat te lezen, Homeros in vertaling bijvoorbeeld (via vertalingen zijn de antieke schrijvers deel gebleven van het nationaal erfgoed). Goed, zal men zeggen, zulke dwanglectuur leidt alleen maar tot uitwendige tekenen van belezenheid en het irritant citeergedrag dat "geletterde' Fransen of Engelsen tentoonspreiden. Maar Angelina had zich de lectuur werkelijk eigen gemaakt, en zij staat voor velen in de aangrijpende wereld van Rusland.

Tot de kaleidoskoop van mijn Russische indrukken horen ook de beelden van lezers van dikke boeken in de Moskouse metro. Menig Rus die zich in een rij heeft geschaard, diept uit zijn verder lege tas een kloeke roman op. Zo verenigt hij het onaangename met het nuttige: voor de belezenheid van dit volk is de falende economie een zegen.

Zal Oost-Europa, als het zijn onschuld verliest, ook die vanzelfsprekende literaire cultuur opgeven? Zullen bij de metroreizigers de "tabloids' het winnen van de romans? De skeptische geest is geneigd de slavische leescultuur af te doen als een atavisme: zo was het alom in het negentiende-eeuwse Europa toen de burgerij geabonneerd was op de literaire tijdschriften die Dickens en Couperus in afleveringen brachten.

Uiteindelijk zal het kapitalisme wel zegevieren op deez' aard'. Doelmatigheid en verzakelijking van verhoudingen zullen het aanschijn van Midden- en Oost-Europa spoedig veranderen. De idee dat er een convergentie van systemen zou kunnen optreden, lijkt nu van een belachelijke naïeveteit. Eén ding zouden de nieuwe democratieën ons weer moeten leren: niet lezen voor de lijst, maar lectuur voor de lol.

Foto: Lezende Moscovieten in de ondergrondse (foto AP)