"Ik heb altijd als een zigeuner geleefd; dat hoeft voor mij niet meer'; "Het is een misverstand dat ik zo graag bondscoach wil worden'; "Het is wel zo dat ik alleen naar het WK ga om te winnen'

Na al zijn successen op clubniveau, krijgt de coach JOHAN CRUIJFF in 1994 ook de gelegenheid zich te onderscheiden op het hoogste niveau: het wereldkampioenschap voetbal voor landenteams. Met het Nederlands elftal wil de 44-jarige Amsterdammer de enige titel halen die nog niet op zijn conduite-staat voorkomt.

Er valt toch een pijnlijke stilte als het Europees kampioenschap voetbal ter sprake komt. Een eregalerij gefotografeerde portretten aan de muur in de VIP-room van het Nou Camp-stadion van FC Barcelona eist even de aandacht op. Bestuurlijke notabelen uit het grijze verleden kijken ons plotseling streng aan.

Maar als alle internationals hem nu zo graag willen op het wereldkampioenschap in '94, dan geldt dat toch zeker ook voor het EK van komende zomer? De altijd welbespraakte Johan Cruijff zoekt naar woorden, kiest uiteindelijk voor een wat cryptisch antwoord dat eigenlijk aan veel speculaties en lobby's een einde moet maken. Hoewel hij toch ook weer een kleine mogelijkheid openlaat. “Voordat er met mij is gesproken zijn er al beslissingen genomen over wie het Nederlands elftal in Zweden gaat coachen. Ik heb het er met Boels en Van Rooijen afgelopen weekeinde dan ook geen moment over gehad. Michels heeft vaker een belangrijke eindronde gedaan. Dat is toch altijd goed gegaan. Of hij op dit moment nog geschikt is, daar kan ik niet over oordelen. Maar of het nou zielig is dat iemand met zo'n staat van dienst niet naar het EK gaat, daar heb ik niets mee te maken. Want het gaat om een Europees kampioenschap en dan komt het woord zielig niet in mijn denkwijze voort. Anderzijds zou het wel heel kort dag worden. Als de voorbereiding op Zweden begint is de Spaanse competitie nog bezig. Mijn voorzitter zal het me niet in dank afnemen.”

Het aanzien van Johan Cruijff in het Nederlandse voetbal is zo groot dat hij zelfs zonder zijn aanwezigheid de gemoederen bezighoudt. Alleen God kan hem dat verbeteren. Zijn geest waart rond bij de spelers die onder hem trainden, bij de pers, bij Ajax, bij het Nederlands elftal en dus ook bij de bestuurders in Zeist. De officials hoopten met het oog op het EK, komende zomer in Zweden, rust te brengen door een principe-akkoord met "El Salvador' af te sluiten voor het ver verwijderde wereldkampioenschap in de Verenigde Staten, maar er blijven toch nog wel wat open vragen.

Bijvoorbeeld: wie moet Oranje in de ogen van Cruijff naar de VS dirigeren? En: zal Cruijff zijn invloed aanwenden om de kwalificatiebondscoach, zoals hij nu al denigrerend wordt genoemd, van een afstand te sturen? Cruijff zweert dat daarvan geen sprake zal zijn. “Het is een misverstand dat ik zo graag bondscoach wil worden. Ik voel het alleen als een morele verplichting omdat ik zoveel aan het Nederlandse voetbal heb te danken. Misschien ga ik wel helemaal niet naar het WK. Bij de KNVB willen ze dat ik een contract onderteken. Dat hoeft van mij niet. Als de komende jaren blijkt dat iemand het geweldig goed doet en men heeft geen behoefte meer aan mij dan ga ik in die periode lekker op vakantie. Carrièreplanning is voor mij niet meer noodzakelijk.”

Cruijff zegt zich zo min mogelijk te willen bemoeien met de aanstelling van de opvolger van Rinus Michels. Wel wil hij eventueel zijn mening geven als hij daarom wordt gevraagd. “Ach, de telefoon is gauw gepakt. En het kan een keer in de wandelgangen toevallig ter sprake komen. Voor mensen als Van Rooijen en Boels valt het ook niet mee om een nieuwe coach aan te stellen. Het is immers niet hun vak om voorzitter of bestuurder te zijn. Dat bedoel ik niet negatief. Kijk, een afdelingschef bij Philips of Coopers en Lybrand heeft wel verstand van zaken. Bij Barcelona heb ik te maken met een bouwer (Nuñez, red.) en een hoteleigenaar (Gaspard, red.).”

“Elk seizoen vliegen er in de voetbalwereld tientallen trainers de laan uit. Maar de mensen die een nieuwe coach moeten aanstellen kennen de materie onvoldoende om de geschikte personen te vinden. Ik ga me niet druk maken om de nieuwe Nederlandse bondscoach. Mij lijkt dat baantje niets omdat je dan toch te maken krijgt met een heel ander gedeelte van het trainersvak. Zoals de jeugdopleiding en de organisatie in Zeist.”

Cruijff maakt zich evenmin zorgen over het niveau van het Nederlands elftal, dat een vergrijzing doormaakt en over ruim twee jaar wellicht flink aan kwaliteit heeft ingeboet. “Hoe oud is Van Basten nu? 27? Hoe oud is Gullit? 29? Zelfs als zij er niet meer zijn, maak ik me daar geen zorgen over. Er loopt van Nederlandse bodem genoeg talent rond in de leeftijd van 21, 22, 23 jaar. Er zal er een afvallen en er komt er een bij. Ach, ik zie wel wat er doorbreekt. Het is wel zo dat ik alleen naar het wereldkampioenschap ga om te winnen. Als ik daar niet in geloof had ik die afspraak nooit gemaakt.”

Een herhaling van het WK 1990 in Italië ziet Cruijff onder zijn bewind niet gebeuren. De persoonlijke belangen kregen toen de overhand waardoor er een sfeer ontstond rondom Oranje waarin presteren op topniveau onmogelijk was. “Er is toen een heleboel fout gegaan dat helemaal niets te maken had met voetbal. Al kreeg het natuurlijk wel zijn uitwerking op het veld. Wat die belangen betreft: als er een baas is, dan is het over. Op het moment dat ik aan het WK begin, zullen die problemen niet bestaan.”

Zijn connecties met twee belangrijke media op voetbalgebied in Nederland, de Telegraaf en het weekblad Voetbal International zullen volgens Cruijff niet voor nieuwe onrust zorgen. “Als we verliezen ben ik de eerste die wordt afgeslacht. Ik loop nu al zo'n 25 jaar mee in dit wereldje. Maar als het misgaat heb je geen greintje krediet. Bij niemand. Er wordt weleens gezegd dat ik bepaalde bladen voortrek. Onzin. Ik wil alleen bovenaan blijven staan. En als er een paar zijn die mij altijd aanvallen ga ik die natuurlijk niet bevoordelen.”

De KNVB heeft in 1990 de benoeming van Cruijff tot bondscoach mede niet aangedurfd omdat de angst bestond dat de Amsterdammer zijn eisen zou stellen voor de personele bezetting in Zeist. Op de vraag of hij andere begeleiders wil inschakelen voor de Verenigde Staten, antwoordt Cruijff: “Dat ligt eraan. Ik moet eerst zien wie er dan aan het Nederlands elftal is verbonden.”

Het nieuws inzake de overeenkomst tussen Cruijff en de KNVB liep deze week in de Spaanse kranten naadloos over in de berichtgeving omtrent de eventuele komst van Dennis Bergkamp naar FC Barcelona. Uitgebreide portretten van de Ajacied vulden de sportpagina's.

Een krant meldde zelfs dat Cruijff uit is op een ruil Laudrup-Bergkamp. De technisch directeur maakte zich nogal boos over het stuk en bestempelde de insinuatie als “waanzin”. De Spanjaarden verkneukelen zich des te meer aan de artikelen over Bergkamp omdat de race om de handtekening van de Nederlandse topscorer lijkt uit te draaien op een duel tussen twee rivalen: Real Madrid (Beenhakker) en Barcelona (Cruijff).

Afgelopen zomer kon Bergkamp al in dienst komen bij Real Madrid. Ondanks het lucratieve aanbod sloot de spits een nieuwe meerjarige verbintenis af met Ajax. Cruijff blijkt hem daarin te hebben geadviseerd. “Hij twijfelde, want het ging om een hoop geld. Ik zei: er is geen reden om al zoveel haast te hebben met een dergelijke overstap. Je bent 22, ik was 26 toen ik naar Barcelona ging. En dat is toch ook goed verlopen. Je moet gaan wanneer je voelt dat je er klaar voor bent. Dat zou toch best weleens aan het einde van dit seizoen kunnen zijn. Ik heb tegen Dennis gezegd: als je vertrekt zoek dan een goede club uit. Dat is belangrijker dan geld.”

De eerste contacten tussen Cruijff en Bergkamp stammen uit de periode dat de voormalige wereldvoetballer de scepter zwaaide in De Meer. Cruijff liet Bergkamp op internationaal niveau debuteren in de Europa Cup-wedstrijd tegen Malmö FF. Onlangs zag hij hem terug op Spaanse bodem in de UEFA Cup-confrontatie tussen Osasuna en Ajax. “Bergkamp speelde tijdens mijn periode in De Meer nog in het tweede A-junioren elftal. Toen ik hem bij de selectie haalde waren weinigen het met mij eens. Maar ik zag toen al dat hij vier van de vijf belangrijkste basiselementen beheerst. Hij is technisch zeer goed, voetbalt zowel links als rechtsbenig, weet zich ijzersterk te weren in de lucht én hij heeft een vrij behoorlijk overzicht. Bij zo'n voetballer gaat het er alleen nog om of je hem optimaal weet te benutten.”

In de optiek van Cruijff komt Bergkamp het meeste tot zijn recht als centrumspits, hoewel hij hem zelf destijds als rechtsbuiten opstelde. “Bergkamp was toen achttien jaar. Als spits krijg je de meeste schoppen. Als iemand jong is zet je hem een beetje in de luwte. Eerst bijvoorbeeld rechtsbuiten, dan achter de spitsen, daarna in de punt. Dat proces heb ik vanaf m'n twaalfde ook doorlopen. Zelfs in de betaalde jeugd speelde ik nog rechtsbuiten.”

Cruijff volgt Ajax nog op de voet. Het is hem niet ontgaan dat zijn oude club morgen een cruciale wedstrijd speelt tegen PSV. Hij wordt regelmatig bijgepraat door verschillende mensen die achter de schermen werkzaam zijn in De Meer. Daarnaast onderhoudt hij bij tijd en wijle contacten met spelers, zoals dus Dennis Bergkamp. “Ajax heeft nog steeds veel kwaliteiten. Maar het valt me wel op dat er weinig spelers uit de jeugd doorbreken. Van de talenten die onder mijn bewind werden gescout hadden er zeker twee of drie nu in het A-team moeten voetballen. Ze spelen in het tweede of zijn helemaal van het toneel verdwenen. Dat kan toch nooit alleen maar aan hen hebben gelegen? Ajax is een club die alleen kan blijven ademen als de school, de jeugdopleiding, goed in elkaar zit. Dat blijkt dus niet het geval te zijn, het zou zeker beter kunnen.”

Paradoxaal genoeg zou Cruijff de club die hem zo na aan het hart ligt straks van zijn laatste grote talent kunnen 'beroven'. Hij ziet het vertrek van Bergkamp bij Ajax echter geenszins als een probleem en hekelt en passant het aankoopbeleid van de club uit de Watergraafsmeer. “Als Bergkamp niet weggaat, heeft het volgende talent geen kans om door te komen. Maar als ik zie wat voor een geld er de afgelopen zomer is uitgegeven en wat voor een spelers er zijn gekocht...”

“Terwijl je toch kwaliteit genoeg in huis hebt. Maar je moet spelers durven opstellen. En ook een situatie creëren dat een jeugdige voetballer de kans krijgt om te presteren. Ajax moet niet te gauw kopen. Als het gebeurt, dan alleen als er onvoldoende talent rondloopt en verder kun je eens iemand aantrekken om bijvoorbeeld Bergkamp rust te geven. Maar zo'n speler als Groenendijk (linkshalf, red.) kun je nooit opstellen als hij een linksbuiten voor zich heeft. Want die jongen probeert net als Roy de achterlijn te halen. Ik begrijp verder niet waarom Winter altijd zoveel kritiek krijgt. Dat is voor mij nog steeds een van de beste spelers van Ajax.”

De betrokkenheid van Cruijff bij zijn oude club is nog zo groot, dat hij ook een mening heeft over de technisch directeur (lees: hoofd jeugdopleiding) die Ajax binnenkort hoopt aan te trekken. De veel genoemde en geroemde Co Adriaanse van FC Den Haag komt op zijn lijstje niet voor. “Het is belangrijk dat er iemand wordt aangetrokken, die de club van binnen kent. Daarom heb ik de namen van Ronald Spelbos en Arnold Mühren genoemd. Zij weten ook wat er gescout moet worden. Je moet niet iemand nemen die zijn ogen uitkijkt als hij de talenten van Ajax aan het werk ziet. Want het is eigenlijk onbelangrijk als een jeugdspeler zes goals maakt.”

Het doet Cruijff wel wat dat in De Meer nog voortdurend zijn naam wordt gescandeerd. Al gebeurt dat voornamelijk als het Ajax niet voor de wind gaat. “De waardering is leuk. Helemaal omdat je door je voetbalvisie door alle mangels bent gehaald. Mijn strategie zou levensgevaarlijk zijn, zelfmoordpogingen. Maar ondertussen is Barcelona de enige club die de afgelopen vier jaar 33 Europa-Cupwedstrijden heeft gespeeld. Misschien dat alleen Benfica en Sampdoria daar aan kunnen tippen.”

Het is juist door zijn filosofie over hoe het spelletje gespeeld moet worden dat de Nederlandse voetballers bij Barcelona aan zijn lippen hangen. Ofschoon Cruijff Richard Witschge niet ontziet in zijn kritiek. “Met name zijn handelingssnelheid moet verbeteren. Verder zijn het details. Bijvoorbeeld de stand van het lichaam bij het aanspelen van de bal. De momenten van vertrek. Richard is een type dat zich niet extra zal inspannen als het met een beetje inzet ook lukt. Een foute instelling. Misschien had een ander hem daar de laatste jaren op moeten wijzen. Maar het is in eerste instantie zijn eigen schuld.”

Ronald Koeman krijgt van Cruijff aanzienlijk meer krediet. Met de kritiek in Nederland op de vrije verdediger van Oranje is hij het niet eens. “Misschien is het verwachtingspatroon rondom Ronald te hoog. Je moet in hem eerder een aanvaller zien dan een verdediger. In opbouwende zin is hij vooral afhankelijk van zijn ploeggenoten. Als hij een verdediger moet aanspelen die achter hem staat, moet je dat die medespeler verwijten en niet Ronald.”

Hij draait er tenslotte niet omheen: er zijn eigenlijk maar twee clubs waar hij in zijn trainerscarrière nog wil werken, Barcelona en Ajax. Eind december heeft Cruijff in de Catalaanse hoofdstad een statig herenhuis betrokken. In Amsterdam wil hij op korte termijn een appartement kopen. Zijn domicilie lijkt echter Barcelona te worden.

“Ik wil zorgen dat ik in beide landen terecht kan. Wat Spanje betreft, ik kijk ook naar het klimaat. Nog afgezien van het feit dat het voetbal nergens zo leeft als in Barcelona. Ik word wat ouder, ik heb altijd intensief geleefd. Dan voel je je botten op mijn leeftijd. Ik ben wat bezadigd geraakt. Ik heb altijd als een zigeuner geleefd. Dat hoeft van mij niet meer. Ik heb hard gewerkt. Ik doe alleen nog wat ik leuk vind. Anderen hebben meer angst voor mijn baan bij Barcelona dan ikzelf. Ik stap desnoods uit eigen beweging op. En dan, Italië? Nee, dan ga ik golfen. Of iets anders, want er zijn nog genoeg leuke dingen die je kunt doen in je leven.”