EEN DICHTER IN HET SPAANSE LABYRINT

A Moment of War door Laurie Lee 178 blz., Viking 1991, f 60,80 ISBN 0 670 84019 X

In december 1937 trok Laurie Lee ergens in de buurt van Perpignan de Pyreneeën over om zich aan te sluiten bij de Internationale Brigades in de Spaanse Burgeroorlog. Het sneeuwde en het was bitter koud. Na twee barre dagen bereikte de jonge dichter een kleine boerderij. De deur werd opengedaan door een man met een geweer en een republikeinse band om zijn arm. ""Ik ben gekomen om me bij u aan te sluiten,'' zei de uitgeputte reiziger. ""Komt u verder,'' zei de man. De dichter was terug in Spanje, met een winter vol oorlog voor de boeg.

Zo eindigde tweeëntwintig jaar geleden As I Walked Out One Midsummer Morning en zo begint A Moment of War, dat het verhaal is van die winter en die oorlog. Samen met A Rose for Winter vormen de boeken volgens de uitgever een "autobiografische trilogie', die nu eindelijk compleet is. Niet alleen de hoofdpersoon maar ook de plaats van handeling is in deze drie boeken steeds dezelfde: Spanje. De publikatiegeschiedenis van de "trilogie' maakt echter duidelijk dat de Spaanse memoires van Laurie Lee vrijwel zeker niet volgens een vooropgezet plan tot stand zijn gekomen.

A Rose for Winter verscheen al in 1955, als eerste, terwijl het een verslag is van de toestand die de schrijver aantreft wanneer hij vijftien jaar na het einde van de Burgeroorlog opnieuw de plaatsen bezoekt die hij in de jaren dertig onder gelukkiger omstandigheden heeft leren kennen. Soortgelijke expedities ondernamen in dezelfde periode V. S. Pritchett en Gerald Brenan, twee andere Engelsen wier leven door hun eerste bezoek aan Spanje ingrijpend was veranderd. Het boekje van Laurie Lee is niet meer dan een charmant, vaak tè charmant reisverslagje vergeleken bij The Spanish Temper en The Face of Spain. Het bevat geen woord over de maanden die de schrijver zelf in de loopgraven heeft doorgebracht. Misschien omdat die onthulling destijds had betekend dat hij het land niet meer zou kunnen bezoeken. Misschien omdat de herinnering nog te pijnlijk was.

Pas in 1969 zou Lee het verslag van zijn eigen kennismaking met het land publiceren. As I Walked Out gaat over een jongen met een viool die te voet een jaar lang door Spanje trekt en bij het uitbreken van de oorlog door de Engelse marine wordt geëvacueerd. Het is een mooi, romantisch reisverhaal. In een epiloog wordt echter de onrust beschreven die de reiziger, eenmaal veilig terug in zijn vaderland, bevangt bij het lezen van berichten over de oorlog. Hij heeft het gevoel dat hij door weg te gaan verraad heeft gepleegd. Over het tweede bezoek dat hij vervolgens besluit te brengen, bevat echter ook dit boek geen woord. Het eindigt bij de man die ""komt u verder'' zegt.

SPIONAGE

Dank zij A Moment of War weten we hoe het verder gaat. In de boerderij wonen inderdaad republikeinen. De reiziger krijgt eten en een bed en wordt de volgende ochtend naar de dichtstbijzijnde kazerne gebracht, waar hij onmiddellijk op beschuldiging van spionage wordt vastgezet. Niemand gelooft dat hij te voet, met een fototoestel en een viool, in zijn eentje, in een sneeuwstorm over de bergen is gekomen. Samen met een deserteur brengt hij een week door in een gat onder de grond. Hij kan de jongen ruiken en voelen maar in de volstrekte duisternis zijn gezicht niet zien. Zijn metgezel wordt op een kwaad moment naar boven gehesen en doodgeschoten. Hijzelf wordt echter op transport gezet en pas wanneer hij onderweg moet uitstappen en in plaats van de kogel een glas cognac krijgt, beseft hij dat zijn zaak een keer ten goede heeft genomen. Hij mag in dienst.

Het zal echter niet de laatste keer zijn, dat de schrijver op zijn executie wacht. In Albacete wordt hij een paar weken later, en op dezelfde gronden, opnieuw opgepakt. Hij zit al in de dodencel en heeft er zijn laatste nacht bij gebrek aan een geschikte vrouw met een welwillend ter beschikking gesteld jongetje doorgebracht, wanneer een oude bekende hem toevallig ziet en hem achteloos het leven redt. Wanneer hij na de val van Teruel naar huis wordt gestuurd, heeft hij niet de juiste papieren bij zich en belandt hij in Barcelona als deserteur opnieuw in de gevangenis. Een kennis die een hapje met de politiecommissaris eet, hoort drie weken later over de merkwaardige Engelsman die op zijn vonnis wacht en krijgt hem de volgende ochtend vrij. Alweer is het een toevalligheid waardoor Lee het er levend afbrengt en uiteindelijk heelhuids Londen bereikt.

A Moment of War bevat geen duidelijke aanduiding van de verstreken tijd. Op grond van de data van gebeurtenissen waarnaar verwezen wordt, kan Laurie Lee echter niet langer dan drie maanden in Spanje zijn geweest. In die periode is hij dus drie keer ter dood veroordeeld. Zelfs minder ontvankelijke zielen zouden daar een paar zere plekken aan overhouden en toch worden in dit boek geen rekeningen vereffend. Het gebrek aan organisatie, de onderlinge verdeeldheid en het machtsmisbruik binnen de republikeinse gelederen worden door Laurie Lee beschreven zoals anderen het over het weer hebben. Het komt over je, je doet er niets aan, het is geen reden om woedend te worden.

Ongetwijfeld weet Lee inmiddels uit de uitgebreide literatuur over de Spaanse burgeroorlog dat de soldaten die Teruel moesten heroveren hun leven in de eerste plaats gaven om de regering een basis voor mogelijke onderhandelingen te verschaffen. Dat ze slecht bewapend de strijd in werden gestuurd, kwam ondermeer doordat de communistische generaals hun materiaal niet aan anarchisten en internationale vrijwilligers wilden afstaan. Als hij daar bitter over was, zou hij groot gelijk hebben. Maar dergelijke gevoelens spelen in A Moment of War nauwelijks een rol. Wel verbazing, een beetje pijn en veel gelatenheid.

PARTICULIERE HARTSTOCHT

Die houding zou wel eens veroorzaakt kunnen zijn door het opmerkelijke gebrek aan politieke belangstelling dat de schrijver demonstreert. In de epiloog van As I Walked Out legde hij al uit, dat zijn betrokkenheid bij de Burgeroorlog niets te maken had met de eerste confrontatie tussen fascisme en communisme die anderen er, terecht, in zagen. Hij nam geen dienst op grond van een principiële keuze, maar als gevolg van zijn particuliere hartstocht voor het land en omdat hij in Engeland een ingewikkelde verliefdheid had achter te laten.

In dit nieuwe boek maakt Lee nog minder woorden aan zijn motieven vuil. Zowel de hoofdpersoon als de mensen die zijn lot beïnvloeden, gedragen zich als personages in een Griekse tragedie: ieder is gevangen in zijn eigen logica en heeft heel begrijpelijke motieven om te doen zoals hij doet. De schrijver heeft het over ""de kans om een groot gebaar van zelfopoffering en geloof te maken, die zich misschien nooit meer zou voordoen'' als hij zijn terugkeer naar Spanje verklaart. Dat grote gebaar staat boven de partijen. Eenmaal gemaakt, neemt niemand het je meer af.

De herinneringen van buitenlanders die in Spanje vochten, vullen inmiddels vele boekenplanken. Uit hun verhalen krijg je vrijwel altijd de indruk dat de vrijwilligers van de Internationale Brigades man voor man uit revolutionaire overtuiging huis en haard verlieten. Laurie Lee schept een ander beeld. Zijn makkers zijn vooral Schotse dokwerkers, gauwdieven uit Marseille en Polen zonder vaderland die geen van allen iets hebben te verliezen en daarom hun kompas op Spanje hebben gesteld. Ook hun motieven zijn dus eerder persoonlijk dan politiek. Hij brengt daarmee een nuttige correctie aan op het gangbare idee over de Internationale Brigades, maar een deel van zijn beschrijving berust vermoedelijk op projectie. Natuurlijk waren de 45.000 vrijwilligers niet allemaal desperado's en romantische avonturiers.

Zijn eigen gemoedsgesteldheid bij de eerste kennismaking met gevaar omschrijft hij als volgt: ""I was at that flush of youth wich never doubts self-survival, that idiot belief in luck and a uniquely charmed life, without which illusion few wars would be possible.'' Hij weet echter geen moment waar te maken dat zijn makkers ook over dat gevoel van uitverkiezing en onkwetsbaarheid beschikken. Hier is de romantische jongen met de viool aan het woord, die zo'n honderdvijftig bladzijden verder terugkeert bij zijn geliefde in ""high wealthy Hampstead'' als een ander mens naar een ander leven.

Die terugkeer naar het comfort van Engeland is een opluchting en een nederlaag tegelijk, zo blijkt uit de laatste zin van het boek, een zin die meer dan één kant tegelijk op wil: ""I remember the flowers on the piano, the white sheets on her bed, her deep mouth and love without honour.''

SMALLE TOP

De lange tijd die verstreken is sinds de maanden die hij in het ijzig koude Spanje van 1937 doorbracht, hebben hier en daar details doen wegvallen of verbleken. Je krijgt de indruk dat er ook af en toe figuren zijn samengesmolten en scènes zijn verhevigd. Zouden Captain Sam, de inlichtingen-officier, en Emile, de Nederlandse professor met de baard, echt hebben bestaan of dragen ze trekken van verschillende soldaten? Zijn de kleuren, de geuren, de ingestorte muren inderdaad zo gerangschikt geweest als in dit boek?

Met dit boek blijkt dat Laurie Lee geen trilogie heeft geschreven maar een piramide. A Moment of War lijkt me de mooie, smalle top. Zoals zo vaak is het beeld dat aan de mist wordt onttrokken uiteindelijk scherper en daarom in bepaalde opzichten waardevoller dan de precieze verslagen die zoveel andere oud-strijders direct na afloop van de oorlog hebben gepubliceerd. De beschrijving van het verlaten Tarazona met zijn onttakelde kerk en het troosteloze land van Aragon zal me nog lang bijblijven, net als het bombardement op een trein in Albacete en de nacht in het belegerde Madrid.

Op die momenten laat het boek je de oorlog en Spanje proeven, net zoals dat op sommige foto's van Robert Capa gebeurt. En die waren per slot van rekening soms ook geposeerd.