Een chaos van eenakters

Bewust levende mensen verdelen hun aandacht over het algemeen, in deze volgorde, over een aantal tonelen: het huis- en werktoneel, het stads- en landstoneel en het wereldtoneel. Vanzelfsprekend komt het wereldtoneel het laatst, omdat dit het verst verwijderd is en de handeling zich onttrekt aan de invloed van de toeschouwers. Daar is nu verandering in gekomen. Het publiek heeft niet meer macht dan vroeger, maar het afgelopen jaar is er een nieuw gezelschap aangetreden waarvan de leden een voor een hun voorgangers hebben vervangen en in de loop van dat proces een stuk zijn gaan opvoeren, zo radicaal anders dan wat we gewend waren, dat we ons bevrijden uit de versuffing van de plichtmatigheid en ons met herboren aandacht afvragen: Wat gebeurt daar?

Een jaar geleden begon de Golfoorlog. De manier waarop de strijd werd gevoerd was wel verrassend, maar de leidende personages waren bekend. Schwarzkopf leek in de verte op Westmoreland en Bush week in zijn gedrag niet af van wat een Amerikaanse president onder dergelijke omstandigheden hoort te doen. Dat de handeling op het wereldtoneel principieel begon te veranderen, werd begin augustus duidelijk toen Boris Jeltsin op een tank klom. Een definitief bewijs wordt dezer dagen geleverd door Zviad Gamsachoerdia, de verdreven president van Georgië. Zolang er televisie is, heeft men nog niet iemand van zijn signalement gezien: een zo deftige en sombere man, dagelijks persconferenties gevend in schuilkelders, behalve volksleider gediplomeerd filosoof, en sinds gisteren, na zijn oproep tot "de mars op Tbilisi' misschien de aanstichter van een burgeroorlog. "De mars op..." Mussolini heeft met zo'n onderneming de grondslag voor zijn carrière gelegd: de mars op Rome. Dat was in oktober 1922.

Intellectuelen, filosofen, journalisten schrijvers, allemaal proberen ze op hun manier de wereld te begrijpen, de strevingen en gebeurtenissen tot enigermate van overzichtelijkheid te herleiden. Dat was het aantrekkelijke van Francis Fukuyama's theorie over het "einde van de geschiedenis'. Hij wilde daarmee niet zeggen dat na het verdwijnen van de ideologische tegenstelling tussen het communisme en de liberale democratie de wereldgeschiedenis tot stilstand zou zijn gekomen. Hij wekte impliciet wel de indruk dat na "het einde van de geschiedenis' een nieuwe overzichtelijkheid zou zijn aangebroken.

Wat is er inmiddels gebeurd? Het wereldtoneel wordt beheerst door de simultane opvoering van een reeks absurdistische eenakters waarvan sommige zo nieuw zijn en andere zo ouderwets, dat je bij het volgen van één je ogen en oren al niet kunt geloven. Zoals Zviad Gamsachoerdia absurdistisch is in de combinatie van zijn ouderwetse deftigheid en nationalistische bloeddorst, zo zijn de onthullingen over de Stasi op z'n minst even absurdistisch in een heel andere zin. Arrabal, Ionesco en Beckett: met hun drieën waren ze er niet in geslaagd, een staat te bedenken waarin letterlijk iedereen iedereen beloert en dat stiekem aan een geheime instantie verklapt die weer door een andere geheime instantie in de gaten wordt gehouden. Ooms en tantes, neefjes en nichtjes, als er ergens een verjaardagsfeestje was, hadden ze allemaal een notitieboekje bij zich om elkaars partijvijandige deviaties in op te schrijven, en dat allemaal volstrekt voor niets. De verzamelde spionage- en thrillerliteratuur die door de staat der arbeiders, boeren en soldaten is geïnspireerd, heeft bij lange na niet kunnen verzinnen wat nu als de werkelijkheid van alle dag wordt onthuld.

Het einde van de geschiedenis, en dan: een nieuw wereldbeeld! Het herleiden van de gebeurtenissen tot de beweegredenen, de achtergronden en de voorwaarden waardoor de achterhaalde overzichtelijkheid door een nieuwe wordt vervangen. Werkt iemand daaraan? Zitten de filosofen en intellectuelen niet aan een geweldige borreltafel het hoofd te schudden over de chaos van eenakters die ze daar, voorlopig kosteloos, krijgen opgevoerd? Worden ze intussen niet door gevaarlijke gekken omringd, zoals W.F. Hermans het nog bescheiden heeft uitgedrukt, en daarna belegerd en wat ze in hun absurdistische improvisatie verder nog zullen verzinnen?