DOMWEG GELUKKIG IN NIEUWEGEIN; Jubileumboek van groeigemeente leidt tot onmin en geredekavel

Nieuwegein. Van groeikern tot stad door Hans Baaij 134 blz., Veen / Kluwer Book Promotions 1991, f 89,95 (geb.), f 24,95 (ppb.) ISBN 90 204 2042 9

Burgemeester J. Laan van Nieuwegein zucht. Hij maakt er liever geen woorden meer aan vuil. ""We hebben een heel feestelijke jubileumviering georganiseerd, met tal van activiteiten, en dit boek is daar maar één onderdeel van. Ik vind het helemaal niet interessant om over een storm in een glas water te praten.'

De burgemeester wijst liever op het succesvolle bestuurlijke symposium, het wereldkampioenschap 15 kilometer hardlopen voor vrouwen, de kunstmarkt, de open dagen van bedrijven, de vuurwerkshow en de 2.500 pakjes fruit die de oudere inwoners van de gemeente kregen (""en nog veel meer!'). Dit alles ter gelegenheid van het vierde jubileum van Nieuwegein in 1991, dat zich in die twintig jaar ontwikkelde van een "bedachte' groeikern tot een stad met 60.000 inwoners.

Maar behalve dit soort festiviteiten moest er ook een boek komen, vond de gemeente begin vorig jaar. De historie van het boek werd echter even kort en hevig als die van de ""twintig jaar jonge' groeigemeente.

""Een jubileumboek dat de contemporaine geschiedenis belicht, met een blik vooruit op de toekomst,' luidde de opdracht waarmee de gemeente uitgeverij Veen benaderde, onderdeel van het Wolters-Kluwer-concern. Voor 40.000 gulden nam de uitgever de taak op zich het boek van begin tot eind te verzorgen, inclusief het zoeken van een auteur. Het project werd behartigd door Kluwer Boek Promotions, dat eerder onder andere jubileumboeken voor de Nationale Investeringsbank en het Algemeen Nederlands Persbureau en het feestboek voor het 650-jarig bestaan van de stad Rotterdam voor zijn rekening nam.

Toen begonnen de problemen. De beoogde auteur, journalist Wim Wennekes (43), kreeg naar eigen zeggen bitter weinig medewerking van het gemeente-archief, hetgeen de gemeente overigens met klem betwist. Gezien de tijdsdruk - het boek moest in drie maanden af - was dat zijn voornaamste bron. Met de eindstreep in zicht barstte de bom: het manuscript werd door ambtenaren voorzien van vernietigende aantekeningen in de kantlijn. Alle ""leuke en interessante' passages uit zijn manuscript, zegt Wennekes, waren voorzien van opmerkingen als: ""Weg!', ""Overbodig' en ""Weg ermee!'

Daarbij ging het onder meer om passages over het alcoholmisbruik in de gemeente, het percentage echtscheidingen dat hoger ligt dan het landelijk gemiddelde, en de "groene weduwes' die zich zouden doodvervelen in de nieuwbouw-woestenij. ""Terwijl de gemeente geen reclameborden voor alcohol meer langs de weg wil en het borreluurtje voor ambtenaren zou worden afgeschaft, mocht ik dus niet over een alcoholprobleem schrijven,' aldus Wennekes, die onderstreept dat hij zijn vrijheid als auteur uitdrukkelijk had laten vastleggen in zijn contract.

"SPONTANE OPMERKINGEN'

Uitgever Cees van Maurik van Kluwer Boek Promotions toog met het geannoteerde manuscript naar de auteur. De kritiek van gemeentezijde behelsde volgens hem een aantal ""spontane opmerkingen' en geen officieel standpunt over het manuscript. ""Ik heb gezegd: "Wim, we komen er best uit.' Maar hij wilde niet meer.' Wennekes haakte af: ""Ik herkende me totaal niet meer in de tekst. Ik wilde een boek schrijven, geen promotie-folder.'

Hals over kop werd een andere auteur gezocht. Het werd de socioloog, publicist en journalistieke duizendpoot Hans Baaij (52), auteur van het recente jubileumboek Rotterdam 650 jaar, maar ook - onder meer - van de roman Huilen zonder tranen (1960) en het boekje Groepsseks - waar hebben we het over?, in zijn tijd als redacteur van het NVSH-tijdschrift Sekstant. Baaij: ""Ik heb eind augustus mijn eerste gesprek gehad over het boek en eind oktober 35.000 woorden ingeleverd. Dat doe ik dus nooit meer.'

Bij zijn race tegen de klok kreeg Baaij - die, zegt hij, de naam Nieuwegein voordien vooral kende van Studio Sport - alle medewerking voor archiefonderzoek en twintig interviews. ""Ik vond het heel verfrissend, de mensen die daar de ambtenarij runnen zijn ook eerder van die kekke ondernemers-types, die de boel leiden als een bedrijf. En dat bedoel ik positief. Financieel zit de zaak ook volledig in het snotje. De begroting klopt als een bus.'

En het leed dat de gemeente zou hebben willen verbergen? Het bovengemiddelde aantal echtscheidingen is helemaal niet opmerkelijk, aldus Baaij, want ""in de bevolkingsopbouw van Nieuwegein is de groep waarin algemeen gesproken de meeste echtscheidingen plaatsvinden, nu eenmaal oververtegenwoordigd.' Het ontbreken van vertier? Baaij: ""Ik heb een paar jongeren gesproken, die gingen gewoon uit in Rotterdam, ze zijn mobiel en daar ben je zó. En verder sporten ze zich daar wild. Nee, om je de waarheid te zeggen: het is eerder dat je er gek wordt van de tevredenheid dan van de ellende. Bij negentig procent van de huizen staat een auto voor de deur. Maar als je er een quasi-artistieke grachtengordel verwacht, ja, die hebben ze niet.'

En hoe zit het met de alcohol? Baaij denkt dat het gaat om een ""notaatje van een ijverige ambtenaar' dat Wennekes uit het archief heeft gevist, maar dat louter een extrapolatie van landelijke cijfers betreft. Wennekes houdt vol dat de gemeente wel degelijk een ernstig alcoholprobleem vermoedt en daar het beleid ook op wilde afstemmen met een ontmoedigingscampagne. Baaij werpt tegen: ""Ja, het is een jonge, dynamische gemeente. Kijk naar postbus 51 en Nieuwegein doet er iets mee, ook met dit soort campagnes.' De burgemeester, ten slotte, zegt erover: ""Natuurlijk wordt hier behoorlijk gedronken, maar in welke gemeente niet? Het is toch een beetje flauw om dat zo naar voren te brengen.'

Al met al lijkt het vooral de badinerende toon van Wennekes - zo noemde hij het bedrijfsleven ""de enige succes-story van Nieuwegein' - die de gemeente in het verkeerde keelgat schoot. Wennekes: ""Ach, wat de een badinerend noemt, is voor de ander relativerend. Je hoeft toch niet alleen de zonzijde te laten zien.'

KEUKENKASTJE

Uitgever Cees van Maurik: ""Een jubileumboek schrijven in opdracht is nu eenmaal iets anders dan met je journalistieke pet op nieuws gaan zoeken. Bij een opdracht kun je verwachten dat de opdrachtgever aanpassingen vraagt, dat gaat ook zo in de bouwwereld. Mag het keukenkastje nog iets anders hangen? Nu, daar was Wennekes niet toe bereid.'

Had Wennekes zelf niet kunnen verwachten wat de gemeente eigenlijk wilde? ""Achteraf gezien ben ik naïef geweest, dat is waar,' zegt hij. Het wisselen van auteur betekende een strop voor de uitgever, want Wennekes kreeg volgens zijn contract wel driekwart van zijn honorarium. ""Onze investering is hoger geworden dan verwacht, dat kunt u gerust zeggen,' aldus Van Maurik.

Het boek waar het allemaal om ging, Nieuwegein. Van groeikern tot stad, ligt nu ter beoordeling van de lezer nog net op tijd in de drie boekhandels van de gemeente. Het is een fraai uitgevoerd werk geworden met veel kaarten en kleurenfoto's. De tekst belicht uitvoerig de geschiedenis van de streek vanaf het begin van de jaartelling. Volgens de officiële cijfers zijn 6.400 exemplaren gedrukt, waarvan 900 gebonden. De gemeente nam voor eigen gebruik 500 gebonden exemplaren af, de rest ging naar boekhandel en bedrijfsleven, dat het met een bijlage over het eigen bedrijf als relatiegeschenk kan aanbieden.

Uitgever Van Maurik betwist overigens dat het een ""pr-boek' is geworden: ""Nee,nee, absoluut niet. Wij zijn geen reclamebureau. Baaij heeft ook zeker een kritische ondertoon niet geschuwd.' Daartoe behoren wellicht de passages over de enkele onvoorziene aspecten van de stedebouwkundige ontwikkeling ter gemeente. ""Er staan meer dan 5.500 mensen op de wachtlijst voor een (andere) woning,' schrijft Baaij, ""Toch nog een beetje leed in Nieuwegein.'.

Baaij: ""Er staat in mijn boek niet dat er nooit iets misgaat. Alleen, ik heb niet uit een randstedelijk vooroordeel geschreven: wat een shit-gemeente. Dat vind ik bij zo'n jubileumboek ook niet comme il faut.'

Wennekes heeft inmiddels de in zijn opvatting ""obscene gang naar de Bruna in Nieuwegein' gemaakt om het boek te kopen. De paperback-editie. ""De boekverkoopster verzekerde me dat het een goed boek was, want er was veel over te doen geweest, zei ze.' Inmiddels heeft hij een bedrijfsboek geschreven voor de firma in kinder- en babyvoeding Nutricia. ""Zonder problemen, met dezelfde voorwaarden. Het kan dus wel.' En zijn manuscript over Nieuwegein? ""Dat werk ik om voor een weekblad.'