De kansloze eisen van gegriefde Sovjet-militairen; Van het leger rest alleen folklore; Spook van militair ingrijpen in politiek komt niet tot leven; Jeltsin: uitverkoop legermaterieel moet valuta opleveren

MOSKOU, 18 JAN. “Het moederland beschermen, dat heb ik gezworen te doen. Maar waar is ons moederland? Het is opgeheven!” Duidelijker dan kolonel Viktor Alksnis had niemand de grieven kunnen samenvatten van de meer dan 5.000 Sovjet-officieren die zich gistermorgen hadden verzameld in het Kremlin-Congrespaleis in Moskou. En met de opheffing van het vaderland komen de materiële zorgen: het trotse kader van de voormalige supermacht Sovjet-Unie, nog altijd keurig met schoon overhemd in versgestreken uniform, ziet zich plotseling omringd door vijandigheid en hoon, en als het even wil ook nog tot de bedelstaf veroordeeld.

Uit heel de Sovjet-Unie, of wat daar nog aan door diverse veten en lokale patriottismen verdeelde gebieden van over is, waren ze naar Moskou gekomen, met het vaste voornemen een krachtig geluid te laten horen. Het liefst, dat was duidelijk, hadden ze natuurlijk de oude eenheidsstaat Sovjet-Unie teruggehad, maar omdat dat nu eenmaal moeilijk voorstelbaar is, wenste men dan toch in ieder geval de militaire eenheid tussen de staten van het Gemenebest van voormalige Sovjet-republieken behouden te zien. In die zin nam men dan ook een resolutie aan, die geen enkele kans op verwezenlijking lijkt te maken.

Want de enige twee republiekspresidenten die op de vergadering aanwezig waren, Nazarbajev van Kazachstan en Jeltsin van Rusland, verklaarden zich weliswaar volmondig voorstander van het behoud van een gemeenschappelijke militaire structuur voor het Gemenebest, maar lieten meteen weten dat zij geen mogelijkheden zien om republieken die daar niet voor voelen - onder andere de Oekraïne - tot het behoud van een gemeenschappelijk leger over te halen.

En de gemeenschappelijke opperbevelhebber over de voormalige Sovjet-strijdkrachten, maarschalk Jevgeni Sjaposjnikov, liet ook niet na op te merken dat de aangenomen resolutie weinig praktische waarde zou hebben, al was het maar omdat veel hier afwezige collega's inmiddels al volmondig naar het Oekraiense leger in opbouw zijn overgegaan.

De officieren, zoveel werd duidelijk, kunnen hoogstens hopen dat Rusland en de andere resten van de Sovjet-Unie de ergste sociale gevolgen van de ondergang van de Sovjet-Unie voor de officieren en hun familie een beetje opvangen. Jeltsin stelde subsidies voor de bouw van eigen huisjes in het vooruitzicht, en zei dat Rusland zich verantwoordelijk voelt voor die officieren die zich tot hun ontsteltenis geheel in het buitenland bevinden, in Georgië (geen lid van het Gemenebest) of de Baltische republieken bijvoorbeeld.

Maar de financiering van sociale programma's blijft in het rijk van de ondergaande rode ster wat in het duister. De Russische president heeft, zo meldde hij zelf, zijn hoop vooral gevestigd op een uitverkoop van militair materieel tegen harde valuta. Vooral zover er al voor het leger een overheidsbudget bestaat, zal het vooral aan sociale opvang worden besteed, aldus Jeltsin.

Het enige concrete dat de officieren gisteren bereikten, was dat hun vergadering, aanvankelijk geannonceerd als een gesloten bijeenkomst, de gehele dag live per televisie werd uitgezonden. Het eerste kanaal van de voormalige Sovjet-televisie onderbrak daarvoor plotseling het ochtendprogramma en bleef de gehele dag de bijeenkomst doorgeven - ongetwijfeld een van de merkwaardigste evenementen die in het Congrespaleis ooit hebben plaatsgevonden. Keer op keer probeerden heethoofden de microfoon op het spreekgestoelte te monopoliseren en het spook van een militair ingrijpen in de politiek tot leven te wekken. Maar ofschoon in de zaal eerder behoudend ingestelde officieren, dan democratische vernieuwers verzameld leken, vielen al deze inspanningen dood.

Slechts een minderheid van de aanwezigen klapte voor een opgewonden meneer van de Russische communistische partij, die tot een regelrechte staatsgreep opriep. Hoever ook de behoudende officieren zich inmiddels hebben verwijderd van het Sovjet-beeld van de wereld bleek uit het ruime applaus voor de metropoliet van Smolensk, die kwam vertellen hoezeer ook de orthodoxe clerus is geporteerd voor het behoud van de militaire eenheid in het Gemenebest. Maar van de aanvankelijk op hoge toon verkondigde eis, dat de officieren Moskou niet zouden verlaten, voordat álle presidenten van de Gemenebest-republieken in de zaal zouden zijn gearriveerd om hun grieven aan te horen, kwam niets terecht.

Na een bijeenkomst van tien uur ging men dus uiteen, zonder iets anders te hebben bereikt dan het aannemen van een "boodschap aan het Sovjet-volk' en de instelling van een soort vertegenwoordigend comité, dat de politieke autoriteiten van het Gemenebest in de toekomst kritisch op de vingers zou moeten kijken.

De rest was folklore: de lippendienst aan de helden die in het verleden het moederland hebben beschermd, en voor wie op initiatief van een veteraan zelfs tien minuten stilte in acht werden genomen. Het leggen van een krans bij het graf van de Onbekende soldaat. Het onbegrip van de helikopterpiloot, die zijn gezondheid heeft verwoest door in dienst van het Sovjet-vaderland boven de brandende kerncentrale in Tsjernobyl beton te storten. En meer in het algemeen al die mannen die tegen een geringe geldelijke vergoeding in dienst van een idee hun leven hebben doorgebracht in onaantrekkelijke officierspensions in onherbergzame uithoeken van het onmetelijke Sovjet-rijk, en nu moeten horen dat het niet meer hoeft, dat er geen geld meer voor is, en dat de rest van de bevolking eigenlijk over de Sovjet-periode niet meer willen horen.

Buiten de Kremlin-muren stonden inmiddels de laatste moskovieten, die nog in de Sovjet-idealen geloven, door de politie zorgvuldig op afstand van de officieren gehouden. Het waren meerendeels bejaarden, die zich hebben verenigd in een beweging die "het Moskou der werkenden' heet en lijkt te bestaan uit een beetje zielige mensen die nooit meer uit het jargon van vroeger zullen loskomen. Eén man wilde aan iedereen die luisterde een door hemzelf vervaardigd gedicht voorlezen, alle gemeenplaatsen uit het vroegere partij-jargon op rijm. Nog geen maand is de Sovjet-Unie opgeheven, of haar ideologie en taal zijn al tot een anachronistische parodie verworden.