Vrije prijzen werken in Rusland contra-produktief; Schraalhans is keukenmeester

MOSKOU, 17 JAN. De grote borden zijn wel op tafel neergezet, maar de tweede, zgn. warme gang blijft uit op dit Moskouse verjaardagspartijtje. Het blijft bij de hors d'oeuvres, waarvoor de vrouw des huizes een enorme vindingrijkheid en doorzettingsvermogen aan de dag heeft gelegd. In de herfst eigenhandig verzamelde en ingemaakte paddestoelen vormen zowel de salade als de vulling van de warme bolletjes, vervaardigd van eveneens gespaard meel. Salade is er ook van een dure, op de markt gekochte kool en ook de plakjes worst komen van de markt.

De heer des huizes schenkt een bonte verzameling resten van aangebroken flessen uit, schielijk in veiligheid gebracht bij eerdere gelegenheden, want het is eigenlijk heel onbeleefd om een fles niet geheel leeg te schenken. Een ondefinieerbare, op port gelijkende vloeistof heeft hij verkregen door zijn in oktober bij gebrek aan wodka niet ingewisselde wodka-bonnen voor decemberbonnen te ruilen, een machinatie zo ingewikkeld, dat deze verslaggever er ook na drie keer uitleggen geen touw aan kan vastknopen.

Grote waardering bij de verjaardagsgasten, zes in getal, wekt de aanwezigheid van zowel bruin- als witbrood, waarvoor de jarige vrouw des huizes dan ook twee maal bij verschillende broodwinkels geruime tijd in de sneeuw in de rij heeft gestaan. Eén ding is duidelijk: de bekende gemeenplaats over de Sovjet-Unie, dat er niets in de winkels lag maar de mensen thuis alles hadden, heeft in het Rusland van nu zijn geldigheid verloren. Het is in dit volstrekt niet bijzonder gedefavoriseerde Moskouse gezin schraalhans keukenmeester. En het zal nog wel erger worden, is de algemene verwachting. Ook in de toasts aan tafel refereert men aan de hongersnood, alsof die onafwendbaar komen zal.

De economische hervorming, haar doelstellingen en methoden, zijn inmiddels geen onderwerp van gesprek. Hoogstens de gevolgen ervan: de jarige, omroepster bij de voormalige Sovjet-radio, vreest ontslagen te zullen worden omdat er voor haar "kanaal' wel geen sponsors zullen komen. De heer des huizes werkt in het ruimteonderzoek, en is bezorgd dat er voor deze geldverslindende sector straks ook geen geld meer zal zijn. Een der gasten, chef van een onderdeel van een autotransportbedrijf, heeft gehoord dat hij in het kader van de "privatisering' geacht wordt aandelen in zijn vroegere staatswerkgever te kopen. Waar hij daarvoor de roebels moet weghalen is hem een raadsel, maar hij lijkt er niet aan te twijfelen dat straks het geld zal binnenstromen, als het maar eenmaal kapitalisme is.

De meeste gesprekken draaien om meer a-politieke onderwerpen als de geringe trouwlustigheid van de moderne jeugd, de grote neiging bij dezelfde jeugd om af te zien van verdere schoolopleiding of studie omdat men denkt dat onder het kapitalisme opleiding geen rol meer speelt, of meer moderne gespreksonderwerpen als de astrologische voorspellingen voor het jaar 1992 - geen krant of televisiekanaal meer zonder horoscoop tegenwoordig - en het voor en tegen van het geloof. Over president Boris Jeltsin of vice-premier Jegor Gaidar spreekt men alleen in spottende of afkeurende zin, zoals men dat altijd al deed met machthebbers. Het aftreden van Michail Gorbatsjov is hier aan tafel bepaald een groot verlies, want de zoon des huizes is een meester in het nadoen van zijn omslachtige, veelal nietszeggende betoogtrant.

De sfeer is enigszins bedrukt, het zijn moeilijke tijden, maar geenszins kritisch of opstandig. En daarmee lijkt ook de reactie van de inwoners van Rusland gekarakteriseerd op de ongekende prijsexplosie die volgde op de liberalisatie van de prijzen op 2 januari jl. Er wordt veel geklaagd, dat wel, maar van de door de overheid gevreesde woede, "ruk naar rechts' in de publieke opinie, en ongeregeldheden is niets te merken, een enkel incident daargelaten. Degenen die protesteren - gisteren stonden er bijvoorbeeld door de vakbonden opgetrommelde mensen met spandoeken voor het kantoor van de Russische regering - zijn de mensen die meestal klagen: meestal oudere lieden met een ongedefinieerde hang naar vroeger, die menen dat alles beter zou gaan als de overheid nu maar eens krachtig ingreep.

Zelfs president Jelstin bleek bij zijn toernee deze week langs Russische steden niet geheel vrij van oude restjes heersersmentaliteit, die met de beoogde prioriteit van het marktmechanisme niet geheel lijken te stroken. In voedselwinkels waar de situatie hem niet beviel - en dat gold eigenlijk voor alle winkels - fulmineerde hij tegen de bedrijfsleiders en verkopers alsof deze het schaarse aanbod persoonlijk op hun geweten hadden, en schold op "mafia' en "sabotage', geheel overeenkomstig het oude Sovjet-principe dat de idee - in dit geval de prijsliberalisatie - goed is maar de slechte resultaten het gevolg van subjectieve schuld.

Ook van de kant van de lokale autoriteiten waren er trouwens oude reflexen. Zo had de directie van de autofabriek in Saratov bij het bezoek van de leider gezorgd voor een overdadig aanbod in de bedrijfskantine, dat volstrekt niet representatief is voor de normale toestand. Jeltsin bromde terecht over een "schijnvertoning'. De televisie van St. Petersburg (voorheen Leningrad) liet zien hoe aan de vooravond van het hoge bezoek de belangrijkste straten van de stad sneeuwvrij waren gemaakt, iets wat vroeger elke dag gebeurde maar inmiddels in Russische steden hoge uitzondering is geworden.

Het is voor de goedwillende burger van Rusland niet echt gemakkelijk zich een indruk te vormen van de economische hervorming en de beoogde markteconomie. Zelden hoort men een voor breed publiek bevattelijke uiteenzetting over wat de markteconomie nu eigenlijk is, meestal alleen hoogst technische kritiek op de doorvoering van de eerste maatregelen, of min of meer emotionele oproepen de zwakken in de samenleving (en daarmee wordt in de praktijk meestal iedereen bedoeld) te beschermen tegen de hoge prijzen, waarbij een kilo worst - men praat bij worst uitsluitend in kilo's - een vijfde deel van een gemiddeld maandsalaris kan kosten.

Een gemiste kans tot volksvoorlichting was gisteren ook het deels per televisie uitgezonden debat over de hervorming in het Russische parlement. De politici die eerder deze week hadden gemopperd dat de regering maar moest aftreden als ze het niet beter kon, kregen nul op het rekest. De regering treedt niet af totdat de hervormingen onomkeerbaar zijn, verzekerden Jeltsin (behalve president ook premier) en twee vice-premiers. Hun critici hadden trouwens geen alternatief voorstel voor economische hervorming en hun voornaamste systematische kritiek, dat de hoge prijzen veelal geen marktprijzen zijn, maar het resultaat van het voortbestaan van monopolies omdat de privatisering van het bedrijfsleven nog niet is begonnen, werd door de Russische regering volmondig gedeeld. In heel Rusland zijn nu 21 winkels gemonopoliseerd, wat niet veel is: alleen Moskou heeft er al vijfduizend.

Verstopt in alle jargon en gekibbel leverde het parlementsdebat een ijzingwekkende constatering op: Rusland komt, vooral in de grote steden, in snel tempo dichterbij een hongersnood. Het was iedereen al opgevallen dat er na de vrijlating van de prijzen geen sprake was van een evenwicht tussen vraag en aanbod, in die zin dat de rijen waren verdwenen en de winkels een meer welvoorziene indruk maakten. Na een korte aarzeling bij de consument staan er weer overal rijen, vooral voor eerste levensbehoeften, en er lijkt eerder minder brood, melk etc. te koop dan vroeger.

Al eerder was duidelijk geworden, dat distributiebedrijven van voedsel minder contracten dan vroeger afsloten met producenten van voedsel, vermoedelijk als gevolg van de onzekerheid over hun toekomstige rechtspositie. Vice-premier Jegor Gaidar onthulde gisteren echter, dat er ook in absolute zin steeds minder voedsel wordt geproduceerd. De bedrijven zijn tot de ontdekking gekomen dat zij door het vrijlaten van de prijzen met minder produktie en dus minder moeite hetzelfde of zelfs een beter financieel resultaat kunnen behalen als vroeger. Voor een omzet van laten we zeggen honderd roebel, moest je voorheen 250 literpakken van veertig kopeken fabriceren, nu nog maar 50 van twee roebel. En nog handiger is om één liter zure room of kwark van honderd roebel te maken, want in tegenstelling tot melk zijn aan de prijs van zure room en kwark door de overheid geen limieten gesteld.