Sem Hartz: ambachtsman tussen vorsten en staatshoofden

Markant, Het oog van Hartz, Ned.3, 23.10-0.00u.

“Ik leef van koningen”, zegt postzegelontwerper, typograaf en graveur Samuel Louis Hartz in de vanavond uit te zenden aflevering van Markant. Als artistiek directeur bij het typografische bedrijf Joh. Enschedé maakte Hartz enige honderden postzegels en bankbiljetten. Daarvoor portretteerde hij eigenhandig vele vorsten en staatshoofden uit binnen- en buitenland, want van een foto wilde hij niet werken. “Ik vind dat een onderdeel van mijn vak”, verklaart Hartz, “je moet zo iemand in werkelijkheid zien en met hem kunnen praten.” President Soeharto van Indonesië zag het belang ervan in en poseerde wekenlang voor Hartz, maar Juliana zei: “kunt u niet een kinderzegel maken, dat is toch veel leuker dan als ik erop sta?”

Sem Hartz, die over anderhalve week tachtig wordt, wordt vooral geroemd om zijn graveerkunst, die gerekend wordt tot de Europese top. Zijn postzegels stak hij zelf "op ware grote in staal'. Op typografisch terrein onderscheidde Hartz zich onder meer door het ontwerp van de lettertypes "Emergo' en "Juliana', waarvan de laatste werd uitverkoren voor gebruik in de Engelse Penguin-pockets. Hartz was een van de mannen die de Nederlandse typografie in de eerste helft van deze eeuw internationaal beroemd maakten. Hij beschouwde het typografenvak als een ambacht.

Aan die ambachtelijkheid kan wat Hartz betreft niet worden getornd. “Ik ben een handwerksman”, zegt hij. Een handwerksman van stand dan wel, want de afkomst uit een artistiek en intellectueel milieu waar Willem Mengelberg, Kamerlingh Onnes en Berlage over de vloer kwamen, verloochent zich niet. Met een zekere minzaamheid vertelt hij, als hij tenminste niet in de rede wordt gevallen door de soms wat al te aanwezige interviewer, over zijn belevingswereld. Het levert enkele mooie verhalen op, over zijn vader bijvoorbeeld, de kunstschilder Louis Hartz die Gauguin Amsterdam liet zien. Later zei deze tegen zijn zoon: “Je moet niet zo opkijken tegen die Gauguin hoor, want als je Amsterdam niet interessant vindt, dan ben je ook niet zo'n goede schilder.” Of het verhaal over de prinsesjes van Oranje die Hartz portretteerde terwijl ze aan het spelen waren. Irene liet daarbij een porfiere klok met gouden wijzers, een present van de Chinese regering, kapot vallen en een van haar zusjes trok een zilveren model van een onderzeeër van tafel.

Inderdaad een markante man.