Roman over onmogelijke liefde; Een Romein met recht van spreken

Urs Faes: Alphabet des Abschieds. Uitg. Suhrkamp, 177 blz. Prijs ƒ 39,20.

Amsterdam, Centraal Station, begin jaren zeventig. Een Duitse jongen en zijn vriendin nemen een taxi naar een kliniek. De chauffeur begrijpt dat het om abortus-toerisme gaat: “No problem, don't worry, it's like a headache on the wrong side.” Het is goed bedoeld, maar de Duitsers horen in die woorden de cynische buitenwereld waartegen ze alleen bij elkaar bescherming kunnen vinden. De ingreep verloopt bijzonder bloederig en markeert het einde van hun relatie.

In Alphabet des Abschieds, de vijfde roman van de Zwitser Urs Faes (1947), ontmoeten de geliefden elkaar twintig jaar later in Rome opnieuw. De man heeft inmiddels een veelbelovende toekomst als kunstschilder achter de rug; hij komt nu aan de kost als gids en portrettekenaar. Gedurende de vijf dagen die ze samen zijn lijkt het verleden te herleven, althans voor de man, die eigenlijk altijd op de terugkeer van de vrouw gewacht heeft. Pogingen om haar weer naar zich toe te trekken, mislukken: alles wat hij zegt klinkt bestudeerd en modieus. Het tragische is dat de man niet eens beseft dat hij alleen in citaten spreekt. “Zo is het altijd geweest”, herinnert de vrouw zich. Zijn hoofdthema was en is de dood. Vroeger probeerde hij die obsessie ten minste nog om te zetten in kunst, nu is het een allang versleten gespreksonderwerp, een plaat die in een groef blijft hangen. Vanwege zijn morbide belangstelling is Rome, "waar alles vergankelijkheid ademt', voor hem een goede plaats om te wonen. De man waant zich een echte Romein met recht van spreken: “Thanatomie, dat is de geheime passie van deze stad.” “Hou toch op”, zegt zij verveeld. Wellicht werd hij al bedorven door de enthousiaste persreacties op zijn eerste expositie. Hij las over zichzelf dat hij een "oncorrumpeerbare blik voor de existentiële behoeftes van de moderne mens' zou hebben - en hoefde er alleen nog zelf aan toe te voegen dat hij "het duister van de wereld" schilderde, "de hopeloosheid en de ontzetting'.

Faes legt het er wel erg dik bovenop dat de man meer een theoreticus dan een kunstenaar is, en bovendien eentje die niet eens eerlijk is tegenover zichzelf.

Sympathie

Via een omweg krijgt de auteur het gedaan dat je toch iets als sympathie voor zijn held gaat voelen: het lot dat hem treft is hard; de vrouw verlaat hem terwijl ze nog wel van hem houdt. Faes wilde een portret van een verhouding geven die alleen bestaat zolang de partners elkaar afstoten; wanneer de vrouw merkt dat ze op het punt staat zichzelf voor de ander op te offeren, moet ze, om zichzelf te redden, er vandoor gaan. De man dwaalt door de nachtelijke stad, hokt tussen daklozen, wordt afgetuigd en belandt tenslotte in een inrichting.

Alphabet des Abschieds is opgebouwd als een film waarin de tijden door elkaar lopen, met wisselende perspectieven, zonder dat een stem op de achtergrond alles aan elkaar praat of verklaart. Veel blijft in het ongewisse. Voor Faes is elke weergave van de werkelijkheid slechts een mogelijke weergave, ingeleid met de woorden dat iets "voorstelbaar" of "denkbaar" is, een procedé dat sterk doet denken aan de roman Gantenbein van Faes' landgenoot Max Frisch. In Gantenbein probeerde Frisch verschillende "mogelijke levens' uit, in Alphabet des Abschieds hebben alle mogelijkheden dezelfde trieste uitkomst. De schrijver maakt net als de lezer deel uit van een publiek dat bedremmeld kijkt naar de gevolgen van een ongeluk dat iedereen zag aankomen.