Openbaar jachtterrein

Op verzoek van het Cultureel Supplement schrijven regisseur Gerardjan Rijnders en recensent Kester Freriks elkaar elke maand een brief. In de vijfde aflevering schrijft Rijnders over de verfilming van het toneelstuk Edward II door de Britse filmmaker Derek Jarman. “De film balanceert op alle klippen van kitsch en sentiment en dat maakt hem onontkoombaar. Alle mogelijke bezwaren slik je onmiddellijk in, omdat er maar een conclusie mogelijk is: deze film moest gemaakt, nu en zo.” “Het is terecht dat je noodzaak verbindt met kitsch en sentiment”, antwoordt Freriks.

Beste Kester,

In Londen kocht en las ik Modern Nature van Derek Jarman en ik heb sindsdien een tijd lang geen toneel meer willen zien. Derek Jarman is onder meer schilder, decorontwerper en de maker van films als Sebastiane, Caravaggio, The Garden en Edward II.

Hij is HIV-geïnfecteerd, vroeger zei je sero-positief, hij heeft een buitenhuisje met een tuin aan de Engelse kust, tegenover een kerncentrale, hij schildert, hij filmt en hij heeft een dagboek gepubliceerd: Modern Nature. Het is een prachtig boek, al gaat het heel veel over zijn tuintje. Zinnen als ”broom, gorse, bird's doot trefoil, hop trefoil, yellow rattle, toasflax, bristly oxtongue, good king Henry, plantain, houndstongue, ragged robin, willow herb, musk mallow, agrinomy' etc., zeggen mij die nog geen witlof van prei kan onderscheiden helemaal niets. Maar afgezien van het kruidentuintje kan ik dit boek iedereen van harte aanbevelen. Alleen al om de venijnige opinies. Over Robert Mapplethorpe bij voorbeeld: “Robert nam me mee naar zijn studio en liet me een eindeloze reeks foto's zien van jongens die als Prometheus aan zijn rots waren vastgebonden in de Stille Oceaan. We brachten drie dagen door in bed. Robert was schaamteloos ambitieus. Jaren later, toen hij de beroemde fotograaf was geworden, liep hij me voorbij in een nachtclub en zei: ik heb alles wat ik wil Derek, en jij?” Over Andy Warhol: “Ik weet niet zeker welk effect Andy heeft gehad op mijn generatie. (Kenneth) Angers films waren effectiever, Anthony Balchs films over Burroughs waren The Factory voor. Warhol was een ontdekking van het eind van de jaren zestig. (-) Anger, Burroughs, Ginsburg en Rauschenberg waren invloeden - Andy was de hofnar.”

't Is een zure, valse nicht, die Jarman, maar hij doet opvallende uitspraken. Bij voorbeeld over Laurence Olivier: “Robert zei: voor zijn generatie was Olivier niets anders dan zo'n oude ”ham'. Hij kon geen verzen zeggen.”

Wat is precies een ”hamactor'? Volgens Jurgen Gosch, de omstreden regisseur van Tristan en Isolde, zegt men in Duitsland over een draak van een stuk: ”ein Schinken', volgens Rik van Uffelen, de voortreffelijke Vlaamse acteur, zegt men in het Vlaams: ”we spelen niet voor 'n hesp'. In het Nederlands zegt men, denk ik: ”schmieren', maar dat klopt niet helemaal. ”Aanstellen' is het meer. ”Hammen'?

Ian Charleson stierf in 1990 aan Aids. Hij was homoseksueel. Hij had zijn debuut gemaakt in een film van Jarman. Zijn doorbraak kwam met de film Chariots of Fire. Om die film te maken had hij uit zijn autobiografie moeten schrappen dat hij ooit met Jarman had samengewerkt. Want Jarman is immers homoseksueel en daar hebben echte filmsterren niets mee te maken. Jarman heeft het hem nooit vergeven.

Jarman woont tegenover een kerncentrale. Op een gegeven moment meent hij een ontploffing waar te nemen. Jarman is beleefd. Engels? Hij belt de telefooncentrale:

- Waar zegt u dat het ongeval plaatsvond?

- Dungeness. De kerncentrale is ontploft.

- Wat is het adres?

- Dungeness!

- Ik bedoel het exacte adres.

“De wereld valt uit elkaar, mensen van Amsterdam tot Tsjernobyl zijn bedreigd...”

- Kunt u iets exacter zijn?

Achteraf blijkt dat ze de zaak nog maar net onder controle hebben kunnen houden.

Op iedere bladzijde van het boek gaat er iemand dood aan Aids. Dat maakt het wanhopig, sentimenteel, hilarisch en prachtig. Dat waar je hoopt waar toneel over gaat.

Jarman fulmineert onophoudelijk tegen alles waar maar tegen te fulmineren valt. Tegen Thatcher, tegen het christendom (”de kerk maakt zich schuldig aan de zonde van Sodom: het weigeren van gastvrijheid'), tegen de National Health, tegen de verloedering van Londen en tegen het filmfestival van New York waar een film van hem niet gedraaid mag worden omdat die mogelijke sponsors af zou schrikken.

Ik zag zijn verfilming van Marlowe's Edward II. Een prachtige tragedie over een koning die alles en iedereen in zijn koninkrijk bruskeert met zijn liefde voor de schooier Gaveston. Jarman maakte er een sobere, effectieve en zelfs hoopvolle film van. Als het volk in opstand komt tegen de machthebbers en voor de gevangen koning, regisseert Jarman een betoging van enthousiaste flikkers en potten die worden bedwongen door een legertje Engelse M.E.-ers.

In het toneelstuk wordt Edward, conform de historie, gedood doordat zijn beulen een gloeiende pook in zijn anus steken. Op het lijk zijn dan tenminste geen sporen van koningsmoord te zien. In de film is deze scène slechts een nachtmerrie van de koning. De ”echte' beul komt geen dood maar liefde brengen.

De film balanceert op alle klippen van kitsch en sentiment en dat maakt hem onontkoombaar. Alle mogelijke bezwaren slik je onmiddellijk in, omdat er maar een eindconclusie mogelijk is: deze film moest gemaakt, nu en zo.

Natuurlijk gaan Nederlanders vooral naar Londen om toneel te zien. Deze krant informeert zijn lezers zelfs regelmatig over het Londense toneel, alsof dat het enige echte toneel zou zijn. Ik heb het precies een halve voorstelling uitgehouden. Ik was verzeild geraakt in het nieuwste stuk van Arthur Miller met Tom Conti in de hoofdrol. Het ging geloof ik over bigamie en het was verschrikkelijk. Het was keurig, het was laf, het was bedacht en vooral geheel en al overbodig. Het enige probleem dat de acteurs nog enigszins overtuigd over het voetlicht brachten was de brandende kwestie: ”zit mijn haar goed?'.

Verder heb ik voornamelijk verbijsterd door Londen gelopen, verbijsterd over wat tien jaar Thatcher voor ellende heeft aangericht. Overvolle kerstetalages, uitsluitend witte yuppies en de ”echte' mensen zijn waarschijnlijk opgeborgen in een getto. Gelukkig, net toen ik bedacht dat we dit Engeland helemaal niet nodig hebben in Europa, dat we het beter een enorme trap kunnen geven richting Amerika, dook ik onder in de bioscoop en zag Edward II.

Nog een wetenswaardigheid uit Modern Nature. Wist jij dat het woord narcis weliswaar alles te maken heeft met de god Narcissus, maar toch vooral met het Griekse woord narkao, verdoven, vergelijk narcotica? Sokrates noemde deze plant: ”de kroon van de goden van de onderwereld', omdat zijn bollen, als je die eet, het zenuwstelsel verdoven. “Misschien droegen de Romeinse soldaten om die reden narcisbollen bij zich (en niet wegens hun geneeskrachtige eigenschappen) zoals de Amerikaanse soldaten in Vietnam marihuana rookten.” Zouden ze dat bij ons tijdens de hongerwinter hebben geweten?