Ontslag van een bestuurder

Zoals het vlechtwerk de betonconstructie van gebouwen en viaducten sterkte geeft, zo dragen juridische regels de instituties van de maatschappij.

Eerst worden de regels - kunstprodukten - gemaakt. Juristen spelen daarbij een belangrijke rol maar de politiek - de nationale of lokale wetgever - heeft het laatste woord. Praktijkjuristen pogen in een volgende fase voor ieder geval de juiste regel te vinden. Dat is niet altijd even makkelijk want de regels zijn in vaste patronen gelegd en het leven volgt die patronen niet. Procedures voor de rechter kunnen leiden tot verduidelijking of verfijning, soms wordt door de rechter nieuw recht geschapen. Voor de politiek kan dat aanleiding zijn de regels opnieuw te formuleren, verouderde regels officieel af te schaffen en nieuwe bij te maken. Dat is in het kort het proces geweest waardoor het NBW - het nieuwe vermogensrecht - tot stand gekomen is. Een tijdelijk rustpunt, een imaginair rustpunt eigenlijk, want de cyclus van vernieuwing via praktijk en rechter gaat gewoon door.

Over het NBW wil ik het deze keer niet hebben. Mij gaat het er om een voorbeeld te geven van een situatie waarin de praktijkjurist tussen verschillende in aanmerking komende regels moet kiezen. Regel a ligt binnen de horizon maar regel b ook en zij leiden niet tot dezelfde uitkomst. In zo'n situatie is het natuurlijk aardig om de kwestie voor te leggen aan de rechter maar wie zal dat betalen? Procederen is duur en als er één ding vaststaat dan is het dat de uitkomst onzeker is.

Neem het geval van de directeur van een bv of nv, die ontslagen moet worden. De hoofdregel in het vennootschapsrecht is dat een directeur "te allen tijde' door een besluit van de algemene vergadering kan worden ontslagen. Dat lijkt dus nogal makkelijk. Maar het vennootschapsrecht kent flankerende regels die de zaak compliceren. Daar is bij voorbeeld de bepaling dat bestuurders als zodanig in de algemene vergadering een adviserende stem hebben. Betekent dit dat een ontslag aantastbaar is wanneer de betrokken bestuurder en zijn mede-bestuurders niet in de gelegenheid zijn gesteld advies te geven?

Volgens een andere bepaling is een ava-besluit voor vernietiging vatbaar wanneer het in strijd is met de redelijkheid en de billijkheid die de onderlinge verhouding tussen vennootschap, bestuurders en aandeelhouders beheerst. Brengt deze regel mee dat de bestuurder in elk geval door de algemene vergadering moet worden gehoord alvorens deze tot ontslag kan besluiten?

Een jaar of drie geleden heeft het gerechtshof in Amsterdam beslist dat beide vragen in beginsel bevestigend moeten worden beantwoord. Tot de Hoge Raad is echter een zaak als deze nog nimmer doorgedrongen en zolang de Hoge Raad niet gesproken heeft weet niemand zeker wat de regels op dit punt zijn.

Tot zover zijn we nog binnen de grenzen van het vennootschapsrecht. Over het algemeen wordt echter aangenomen dat de bestuurder, die salaris ontvangt, ook "arbeider' is. Daarmee belanden we in het arbeidsrecht en dat kent zijn eigen ontslagregels. Moeten we nu bij het ontslag van een bestuurder de vennootschapsrechtelijke regels toepassen of de arbeidsrechtelijke, of allebei?

Over het algemeen wordt het laatste antwoord gegeven: zowel de vennootschapsrechtelijke als de arbeidsrechtelijke regels zijn van toepassing. Maar dan beginnen de moeilijkheden. Want op een aantal punten conflicteren de regels en dan zal men een keuze moeten maken.

Wat doen we wanneer een bestuurder-arbeider op valse of voorgewende gronden wordt ontslagen? Kan de rechter dan het ontslagbesluit vernietigen wegens strijd met de redelijkheid en billijkheid, zodat de bestuurder weer in functie is? Of moeten we de arbeidsrechtelijke regel toepassen dat de betrokkene weliswaar recht heeft op schadevergoeding maar ontslagen blijft? Op dit punt heeft de Hoge Raad gesproken. In 1984 heeft hij uitgemaakt dat voor deze kwestie het arbeidsrecht prevaleert. De bestuurder kan dus schadevergoeding krijgen maar het ontslagbesluit blijft in stand.

Maar hoe ligt het wanneer de bestuurder, toen hij ontslagen werd, ziek was, of zwanger? Volgens het arbeidsrecht kan hij (zij) de nietigheid van het ontslag inroepen. Geldt deze regel ook voor de bestuurder-arbeider? En als deze regel geldt, heeft dan het inroepen van de nietigheid ten gevolge dat niet alleen de arbeidsverhouding is hersteld maar dat de betrokkene ook weer bestuurder is?

Rechtspraak en literatuur zijn op deze punten verdeeld. Sommigen vinden dat de vennootschapsrechtelijke regel dat de bestuurder "te allen tijde' kan worden ontslagen, moet prevaleren. Anderen menen dat er geen goede redenen zijn om de ontslagbescherming uit het arbeidsrecht aan de bestuurder-arbeider te onthouden. Een derde groep is van oordeel dat bij ziekte of zwangerschap de bestuurder weliswaar als zodanig kan worden ontslagen maar dat dit niet noodzakelijk meebrengt dat hij ook als arbeider wordt ontslagen. Voor zover dat toch gebeurt zal hij de nietigheid van het ontslag als arbeider kunnen inroepen, zo meent deze groep, maar dat wil niet zeggen dat hij ook in zijn functie als bestuurder wordt hersteld.

Het wachten is op het woord van de Hoge Raad.