Manual

“Ik ben zó vreselijk verliefd... Maar Mary wil me niet...”, klaagt mijn Amerikaanse vriend Mark. We spreken Kroatisch. Mark praat over zichzelf in de vrouwelijke vorm, en over zijn lieve, zwartogige Mary, die hem "niet wil', in de mannelijke.

“O?”, zeg ik.

“Ik ga naar Kroatië, om daar te sterven”, zegt hij. Deze verliefde doctor in de politicologie is een jaar in Zagreb geweest met een beurs van het Fulbright-fonds.

“Waarom zou je, het is toch niet jouw vaderland”, zeg ik.

“Ik wilde toch al zelfmoord plegen, om Mary. Laat ik dan maar op een romantische manier doodgaan...

“Als je toch van plan bent zelfmoord te plegen, doe het dan liever op een praktische manier”, zeg ik, en ik voeg eraan toe: “Daar bestaat een handboek voor...”

“Een handboek?!”, vraagt mijn Amerikaanse vriend, plotseling oplevend.

Het handboek, de handleiding - manual - dat is de moderne Amerikaanse bijbel. De handleiding, doe-het-zelf, wees zelf uw eigen vakman, gebruiksaanwijzingen, instructies... De Amerikaanse cultuur van het dagelijks leven is de cultuur van de handleiding.

Een typisch voorbeeld van een gebruiksaanwijzing is zo'n dichtbedrukt etiketje aan een klein pluchen beertje, een kinderspeeltje. Alles staat op dat etiketje te lezen: van welk materiaal het beertje is gemaakt, wat je ermee moet doen en wat niet, niet in je mond steken, niet te dicht bij het vuur, niet zus en niet zo... Het pluchen beertje wordt door die gebruiksaanwijzing een serieus ding.

Een Amerikaan koopt alsof hij een belangrijk examen moet afleggen. De aanschaf van een paar gewone sportschoenen duurt minstens een uur. Een Amerikaan werkt met de verkoper een soort mondelinge handleiding door. Wat voor veters zitten er in, is er genoeg ruimte voor de tenen, hoe zit het met de hakken en hoe met de zolen, hoe veerkrachtig zijn ze, waarvan zijn ze gemaakt, wat voor een voering zit erin, en wat is het verschil tussen deze en die... De verkoper geeft instructies alsof hij een sportarts is in plaats van een gewone verkoper. De Amerikaanse klant luistert en praat als een patiënt in plaats van als een gewone cliënt.

Bedwetting

Bij de ingang van de grote Amerikaanse supermarkten wordt de klant opgewacht met allerlei gratis reclamedrukwerk. Voldoende om een hele kiosk mee te vullen. Als je brood koopt kun je meteen iets te weten komen over radon, een radioactief gas dat tegenwoordig als een spookbeeld het dagelijks leven in Amerika beheerst; als je popcorn koopt kun je onderhand iets lezen over het verschijnsel panic disorder, over symptomen waarvan je altijd had gedacht dat het gewoon angst was, een korte huivering, of misschien wel een metafysische huivering (zoals mensen met intellectuele pretenties denken, ik in ieder geval). Als je een kalkoen koopt voor Thanksgiving Day kun je meteen geïnformeerd raken over hoe je minder personele belasting kunt betalen; als je mineraalwater koopt kun je gratis iets meer te weten komen over bedplassen, over bedwetting: dat dit - bedwetting dus - later ernstige problemen kan veroorzaken, dat bijvoorbeeld het self-image erdoor wordt aangetast en het self-esteem vernietigd. Terwijl je worst koopt kun je gratis vernemen hoe je rijk kunt worden of hoe je een huis moet kopen; terwijl je schouderham uitzoekt kun je in een gratis boekwerkje op The Dating Page gratis een partner vinden voor een leven met z'n tweeën.

En terwijl ik, een buitenlandse, door panic disorder word bevangen - want ik weet niet wat ik moet beginnen met dat boekje vol coupons (die mij big savings garanderen), dat wil zeggen ik kan niet beslissen of ik schouderham wil voor $ 1,59 of een passende, gezonde, niet-rokende man die houdt van dansen, skiën, zeilen, parachutespringen en romantische avonden bij kaarslicht, dat wil zeggen ik weet niet of ik eerst rijk moet worden en dan pas die ham kopen voor slechts $ 1,59, of dat ik toch eerst die ham moet kopen en dan een partner vinden voor mijn hele leven - beweegt een normale Amerikaan zich in dit alles als een vis in het water. Hij is gewend aan dat systeem dat hem, als een videospelletje, bij het door hem gewenste doel brengt.

Maar om het gewenste doel te bereiken, moet je met de aanwijzingen overweg kunnen. Intuïtie is hierbij een totaal nutteloze eigenschap, en bovendien is die het voorrecht van enkelen, terwijl het Amerikaanse systeem is gebaseerd op wat iedereen kan. De handleiding, met instructies, aanwijzingen... Je moet die lezen, zorgvuldig lezen, van het begin tot het eind, en niets overslaan. Overigens, juist op die plaatsen waar de aandacht van de lezer wat dreigt te verslappen, staat met grote letters: KEEP READING! Dat betekent dat je moet doorgaan met lezen, niet ophouden, nergens overheen lezen (DON'T MISS!), dingen onthouden en uit het hoofd leren. Er is niets op deze wereld dat je niet met behulp van exacte aanwijzingen zou kunnen leren.

Prinses

De cultuur van de handleiding - waarin de mens (de Amerikaan) zijn gestelde doel bereikt - kan functioneren omdat die is gebaseerd op een diepgewortelde mythische veronderstelling. Elke handleiding is namelijk gebaseerd op de archetypische structuur van het labyrint, het is het toekomstige en oude verhaal over Domme Hans die, alle hindernissen overwinnend en zich houdend aan de exacte (exacte!) aanwijzingen, het gestelde doel bereikt. En het doel, dat is bekend: het koninkrijk en de schone prinses! Zij die zondigen, de dissidenten in hun verhouding tot het systeem, zij die, als Pandora, ondanks de gegeven aanwijzingen de doos openen - die brengen het kwaad over zichzelf en de wereld. Een videospelletje is in dit opzicht een modern sprookje, de cultuur van de handleiding bezit haar eigen held - de videospeler, haar eigen Domme Hans.

Wie alle aanwijzingen opvolgt zal het gestelde doel bereiken. Niemand kan een Amerikaan doen wankelen in dit elementaire geloof. Keep reading! Keep living!

En wat als hij het niet bereikt? Wat moet hij als hij het gestelde doel niet bereikt, ook al heeft hij zich aan de instructies gehouden - dat is de gedachte die rondspookt in mijn wantrouwige, mijn bedorven, mijn cynische, mijn luie, mijn plompe, mijn ironische, mijn destructieve brein. En wat als hij het niet bereikt...?

Ik zie het al: ik hoef er niet aan te beginnen en ik besef dat ik dus nooit rijk zal worden, dat ik nooit een prachtig huis zal bezitten of een levensgezel zal vinden die houdt van zeilen, skiën, vliegen, en die niet rookt bovendien; dat ik niet minder belasting zal hoeven te betalen, dat ik niet mijn overtollige kilo's kwijt zal raken, dat ik niet mijn lichaam tot aangename proporties zal weten te brengen, dat ik nooit schouderham zal kopen voor slechts $ 1,59 (ik koop vijf keer zoveel in één keer), dat ik niet zal stoppen met roken, dat ik niets zal winnen in een loterij (nooit de aanwijzingen zal leren begrijpen), dat ik niet..., en niet..., en niet...

En zo wil ik het ook. Ik ben niet mijn eigen vakman, ik ben geen vakman of -vrouw in welk opzicht dan ook. Als ik alle hoeken van mijn dissident-zijn doorzoek, als ik bij mijn allerlaatste ik wil niet of ik kan niet kom (wat hier hetzelfde is), is er voor mij altijd nog een kans! Ook daar heeft Amerika rekening mee gehouden. Een laatste uitweg. Final exit. Manual. Handboek voor zelfmoord, of om het netter te zeggen: voor self-deliverance. Ik zal zorgvuldig de laatste aanwijzingen leren, zorgvuldig en zonder me te haasten. Ik zal mijn "final exit' uitkiezen als een fijnproever in een goed restaurant. Ik zal mijn blik langs het menu laten gaan, wordt het de dood in Hollywood-stijl (Death-Hollywood Style), de dood in bizarre stijl (Bizarre Ways to Die), zal ik zelfmoord plegen met mijn hoofd in een plastic zak (Self-deliverance via the Plastic Bag) of misschien met wonderpillen (Magic Pills)... Ik zal ook een klein zakrekenmachientje kopen om ounces in grammen om te rekenen, ik zal alles leren en bestuderen, als een echte perfectionist.

De telefoon gaat, het is mijn Amerikaanse vriend Mark.

“Mary houdt van me. Ze heeft het me vandaag verteld...,” zegt hij opgetogen.

“O?!”, zeg ik.

“Ik ben stom geweest toen ik zei dat ik zelfmoord wilde plegen..., Mary houdt van mij... Hoor je mij?”

“Ja, ik hoor je wel...”

“Waarom klink je dan zo bedroefd?”

“Ze hebben Dubrovnik beschoten...”

“O?!”, zegt hij en na een korte stilte vervolgt hij met een iets donkerder klank in zijn stem: “Wat denk je, zou Mary het gemeend hebben toen ze zei dat ze van me houdt...?”