Atlassen

Een man die in 1866 is geboren en in 1942 gestorven, heeft tot het laatste ogenblik geweigerd Leningrad te zeggen als hij Sint Petersburg bedoelde.

Dit weet ik omdat in 1942 Leningrad "volop in het nieuws' was - het werd door de Duitsers belegerd - en ik kende hem goed. Hij was een ouderwetse conservatieve liberaal die de nazi's als gespuis beschouwde en de bolsjewisten haatte. Misschien was hij wat verzoenlijker jegens Moskou geweest als hij voor de Revolutie geen pakket aandelen Russische Spoorwegen had gekocht, grote stukken prachtig bedrukt papier die door toedoen van Lenin waardeloos waren geworden. Daarom was en bleef het voor hem Sint Petersburg. "Ouwe man,' dacht ik als ik hem met de andere grote mensen over de bewegingen aan het front hoorde oreren, maar ik zei niets. Volwassenen veroorloven zich soms domheden van dusdanige omvang dat de kinderen er beter het zwijgen toe kunnen doen.

Intussen heet Leningrad weer Sint Petersburg. Het netvlies verzet zich; de aanblik van die naam wil er bij mij niet in. Het is als met woorden die opeens in de nieuwste spelling verschijnen - een verniewde optiese kommuniekaatsie; niet met dat vleugje onbeschaamdheid dat de spellingsprogressief kenmerkt maar met de hang naar het rustieke die het waarmerk is van de reactionair. Het terug naar de ganzeveer, het rijtuig en het straatbeeld in de tijd van Dostojevski. Sint Petersburg is van voor 1914; daarna is het tien jaar Petrograd geweest en toen Leningrad.

In Andrees Allgemeine Handatlas, in 221 Haupt- und 192 Nebenkarten, de zesde en laatste druk voor het oude Europa onder het mes ging, staat dus Sankt Petersburg. De Baltische republieken horen bij Rusland en heten Kurland, Livland en Estland; Joegoslavië bestaat niet, Albanië is veel groter dan nu en verder heb je daar Servië, Bosnië en Montenegro. In het midden van Europa ligt een formidabel land: Oostenrijk-Hongarije. Uit deze kleine opsomming blijkt al dat, in tegenstelling tot wat men tegenwoordig weleens aanneemt, ons in herverkaveling zijnde Europa maar weinig lijkt op het Europa van voor de Eerste Wereldoorlog. Toen is de bloeitijd van atlasuitgevers begonnen. Nu naderen we het einde van driekwart eeuw herziening na herziening, verbeterde herdruk na sterk gewijzigde herdruk. Nog een paar burgeroorlogen en de Europese grenzen liggen weer vast, zoals voor 1914.

Dat denken we nu! Er wordt geen atlas getekend of de uitgevers gaan ervan uit dat de grenzen voor eeuwig vastliggen, tenzij ze opzettelijk als voorlopig staan vermeld maar dan wordt door een of andere partij gestreefd naar andere grenzen die eeuwig zullen zijn. Toen de DDR nog niet als soevereine staat erkend was, kon je in de Bondsrepubliek zakagenda's met landkaarten kopen waarop Gebiete unter polnischer Verwaltung en andere unter sovjetischer Besatzung waren aangegeven. Op de vredesbesprekingen in Washington is gebleken dat de Syriërs kaarten van het Midden-Oosten tekenen waarop Israel helemaal niet voorkomt. De Japanse kinderen zullen wel op aardrijkskundeles leren dat de Koerilen niet van de Russen zijn. Wat er op de scholen in Afrika wordt geleerd, onttrekt zich zowel aan onze waarneming als aan onze verbeeldingskracht.

Andrees Handatlas van 1914, formaat 60 bij 32 centimeter, gewicht drie kilo, geheel herzien door Dr Ernst Ambrosius, is een schitterende proeve van typografie en kleurendruk op dik, glad papier; een atlas gemaakt om de eeuwen te doorstaan. De lijnen, onder verantwoordelijkheid van doctor Ambrosius getrokken, hebben het daarna nog geen half jaar uitgehouden. Terwijl de geleerde geograaf zijn fiat gaf aan de laatste drukproeven, stond Gavrilo Princip zijn revolver te laden.

In de lijst met voordelige aanbiedingen van Boekhandel Het Martyrium zag ik een paar atlassen staan. Als ik er al niet zoveel had zou ik er zeker een hebben gekocht, niet om verder op aarde wegwijs te worden maar juist omdat er zoveel is achterhaald. Atlassen horen tot de meest geëngageerde literatuur. De atlassen van 1989 zijn de laatste bewijzen van de Koude Oorlog, de cartografische nalatenschap van wat binnenkort, dat wil zeggen na een generatie of twee tot "het oude Europa' zal worden gerekend.

Er is een verhaal over iemand die een wens mocht doen. Hij wilde de krant van morgen hebben. Daarin las hij het bericht van zijn eigen dood. Zo zou het je ook kunnen vergaan als je de atlas van het volgend jaar wilde zien. Voor je het weet is je hele wereld geschiedenis geworden.