Heimwee naar nucleair evenwicht

Frankrijks atoommacht komt in de aanbieding. Kort na elkaar hebben twee vooraanstaande Fransen gesuggereerd dat de "force de frappe' onder omstandigheden een Europese dimensie zou kunnen krijgen.

President Mitterrand liet weten dat een Europese doctrine voor nucleaire afschrikking zeer snel een belangrijk thema in de discussie over de ontwikkeling naar een politieke en economische unie zal worden. De voorzitter van de Europese Commissie, Delors, had eerder veronderstellenderwijs gezegd dat het ontstaan van een wezenlijk Europees veiligheidsbeleid binnen de Europese Unie gevolgen zou hebben voor het beheer van Frankrijks atoomarsenaal. Het ziet ernaar uit dat De Gaulles atomaire zoethouder voor zijn in Algerije ontmoedigde generaals een kritische periode tegemoetgaat.

De omgeving waarin de Franse kernstrijdkrachten zich ontwikkelen, is ingrijpend veranderd. De nucleaire patstelling die tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie geleidelijk was ontstaan en die de stabiliteit gedurende de lange jaren van Koude Oorlog tussen Oost en West verzekerde, vormde tegelijkertijd het platform waarop nucleaire goden van de tweede orde als de Fransen,zich staande konden houden. In wezen werd Frankrijks nucleaire strijdmacht door niemand ernstig genomen, in ieder geval niet als zelfstandige factor, het minst nog door de Fransen zelf. Van tijd tot tijd werd in Moskou de eis gesteld dat bij nucleaire inkrimping de secondaire mogendheden niet buiten spel mochten blijven, maar steeds weer weigerden de Amerikanen de verantwoordelijkheid daarvoor op zich te nemen. De verdragen die tot stand kwamen waren dan ook steeds bilateraal van aard.

In Frankrijk zelf waren de fantastische doctrines van De Gaulle allang verlaten. Het concept van de force détonateur, de Franse katalysator die de Amerikaanse nucleaire strijdkrachten in beweging zou brengen op een door Parijs gewenst moment, was in zijn onwezenlijke heroïek dan ook slechts bedoeld om de Franse openbare mening het, overigens valse, gevoel te geven haar lot nog in eigen handen te hebben. Met het concept "dans tous les azimuts' werd onderstreept dat Frankrijk een onafhankelijke positie innam tussen de groten. Ten slotte is Frankrijks nucleaire strategie blijven steken in een alles-of-niets-scenario, een belofte aan zichzelf liever dood dan rood te zijn. Maar een belofte waarvan mocht worden aangenomen dat zij in de constellatie van de Koude Oorlog nimmer zou behoeven te worden ingelost.

Die situatie is aan verandering onderhevig. De Amerikaanse minister van defensie, Cheney, bijvoorbeeld is bezig zich kampioen te maken van een nieuwe bezorgdheid. En ook al moet er rekening mee worden gehouden dat hij daarmee een herkenbaar functioneel belang dient, zijn ongerustheid over een nieuw oplopende spreidingsgolf van nucleaire kennis, materieel en materie naar landen in de Derde wereld is terecht. De veronderstelling dat de republieken van het nieuwe Gemenebest in de oude Sovjet-Unie de arsenalen binnen hun grenzen zullen willen beschouwen als geschikt ruilobject voor de vervulling van allerhande behoeften is reëel. De enkele duizenden kerngeleerden die de vernietigendste strijdmacht uit de geschiedenis van de mensheid bijeen hebben gedacht, zouden eveneens kunnen worden verleid om elders emplooi te vinden.

De nucleaire anarchie die in de persoon van Saddam Hussein een voorbode had, dreigt langzamerhand niet meer te kunnen worden voorkomen. En praktisch zeker is dat het evenwicht van de afschrikking - van de wederzijds verzekerde vernietiging - dat de verhouding tussen Washington en Moskou beheerste, in een dergelijke onoverzichtelijke constellatie niet in een andere, op de dan geldende omstandigheden geënte vorm zal terugkeren. In ieder geval moet er rekening mee worden gehouden dat een of ander regime eens bereid zal zijn een nucleair gokje te wagen.

Waar laat dat Europa? Aanbevelenswaardig is vanzelfsprekend alles te doen om de proliferatie zoveel als mogelijk af te remmen. Daarbij dienen de Europese staten ook zichzelf in de beoordeling te betrekken want zij zijn niet de minste gebleken bij dit spel met vuur. Duitsers, Fransen en Britten, maar ook de kleinere mogendheden hebben jaren lang met betrekking tot de export van nucleair gevoelig materiaal naar zogenoemde derde landen een nonchalance laten zien die nu hun eigen voortbestaan in gevaar brengt. Het verdrag tegen spreiding van kernwapens is weliswaar poreus gebleken, Irak was een van de ondertekenaars, maar het blijft toch een instrument dat, aangepast en wel, onmisbaar mag worden genoemd bij iedere actie tegen verdere nuclearisering van de wereld.

Maar moet de volgende stap er een zijn van nucleaire afschrikking? Dat is wat Mitterrand letterlijk in overweging geeft: hij voorziet een discussie over een Europese doctrine voor nucleaire afschrikking. De president laat het daar overigens bij. Er kan geen misverstand bestaan: in de presidentiële wijze van zien zorgt Europa voor zijn eigen veiligheid en het doet dat door middel van nucleaire afschrikking. Met andere woorden, iedere mogendheid of groep van mogendheden die Europa nucleair bedreigt, zal met een Europese tegendreiging worden geconfronteerd. Het zal niet meer zijn zoals in de goede oude tijd van Mitterrands illustere voorganger, die woorden en concepten in de plaats stelde van nog te bouwen wapens.

De tegenwoordige bewoner van het Elysée kan een nogal aards motief worden toegedacht voor deze plotselinge kentering in Frankrijks verbale strategie. De Franse strijdkrachten worden onbetaalbaar. De gewone land-, lucht- en zeestrijdkrachten hebben weinig te betekenen zoals in de Golf ten overvloede is aangetoond. Financiering van de noodzakelijke modernisering kan slechts mondjesmaat. Hoe aantrekkelijk zou het niet zijn indien Europees kapitaal zou kunnen worden aangewend om een deel van de last van de (nucleaire) verdediging over te nemen in ruil voor een belofte van participatie die de Franse zeggenschap niet of nauwelijks aantast? Al jaren geleden bepleitte Mitterrand het stationeren van Europese "ogen' in de ruimte (zonder welke een moderne strijdmacht blind is) - een project waarvoor de overige Europeanen totdusver weinig ecu's hebben willen vrijmaken.

Het is aannemelijk dat Mitterrand niet veel anders voor ogen staat dan een handhaving van Frankrijks status als atoommacht, een status die zijn plaats in de rij van grote mogendheden moet verzekeren en Parijs een tegenwicht verschaft tegen de economische hegemonie van Duitsland. Zijn opschuiven naar een Europese discussie over een nucleaire dimensie van de veiligheidsbelangen van Europa zou dan vooral een beperkt Frans belang dienen. In de traditie van het Franse woordenspel met het eigen nucleaire vermogen valt een dergelijke verklaring vrij eenvoudig te plaatsen.

Maar er is, zoals gezegd, een groot onderscheid met het recente verleden. De vrijblijvendheid van dit soort argumentaties is aan haar einde gekomen. Soevereine Franse nucleaire manoeuvres vallen niet onder de veiligheidsgarantie van de Verenigde Staten aan Europa. Dat hebben zij nooit gedaan, maar er bestond een zekere tolerantie ten opzichte van wat een typisch Franse voorliefde voor zelfbedrog werd geacht. Onder omstandigheden zoals minister Cheney die voorziet liggen de zaken geheel anders. De Amerikaanse bewindsman suggereert voor zijn eigen land verdediging als antwoord op de gevaren van de toekomst. Hij bedoelt SDI, niet het droombeeld van Reagan waarin een massale aanval van Sovjet-zijde zou kunnen worden onderschept, maar een praktisch arsenaal dat bedreiging door nucleaire mogendheden van de tweede en derde garnituur kan neutraliseren. Dat is een geheel ander concept dan Mitterrands doctrine van een Europese afschrikking - ditmaal niet gedekt door Amerika's nucleaire macht. Europa doet er goed aan zich naar een klassieke analogie af te vragen wat het met dit Franse geschenk aanmoet.