Goede verhalen kennen geen slot

Manuscript gevonden te Saragossa (Rekopis znaleziony w Saragossie). Regie: Wojciech Has. Met: Zbigniew Cybulski. Amsterdam, Rialto.

“Als officier in het Franse leger nam ik deel aan het beleg van Saragossa,” begint het "Voorwoord' van "Manuscript gevonden in Saragossa', het boek dat de Poolse edelman en ontdekkingsreiziger Jan Potocki schreef tussen 1803 en 1813. Wie verwacht een roman te zullen lezen over oorlog en heldendaden komt bedrogen uit. De "ik' wordt al spoedig gevangen genomen en haalt zijn Spaanse overweldiger over om voor hem het raadselachtige Spaanse geschrift te vertalen dat hij in een verlaten huis op een afgelegen plek vond: "het ging over struikrovers, geesten en kabbalisten'. Een wat bescheiden omschrijving. "Manuscript gevonden in Saragossa' (mijn Nederlandse uitgave heet "Veertien dagen uit het leven van Alfons van Worden', in een vertaling van Jeanne Holierhoek) is een geniaal staaltje van fantastische literatuur, een gewervel van verhalen die verhalen oproepen vol mystiek en zwarte kunst, vampirisme, christelijk geïnspireerde spookvertellingen en nog veel meer.

De Poolse cineast Wojciech Has, van wie we helaas zelden meer iets horen, was de aangewezen persoon om het boek van zijn landgenoot te verfilmen en hij deed dat in 1965. Has is een meester in het vervlechten van associaties, een minnaar van weelderige kostuums, decors en landschappen, en bovenal is hij een superieur mise en scène-componist met een voorliefde voor het Grote Gebaar. Dat maakt hem niet zwaar op de hand maar vooral een opgewekt filmcreateur. De waanzinnigste beelden weet hij een verrukkelijke quasi-logica mee te geven, muziek die varieert van opgeruimde barok tot uitgesproken jazzy thema's zet een lichte toets, en door zijn humor ondervangt Has de irritatie die de gefilmde gedachtenstroom al snel oproept. Net op het moment dat de kijker denkt "ik snap hier niks van', brengt Has een koddig detail aan. Meermalen zegt zijn hoofdpersoon, stop, stop, het wordt me te ingewikkeld. Dan worden wij samen met hem weer even bij de les gebracht. Niet dat het iets verheldert, maar toch helpt het: begrijpen hoeft niet, ontdekken we, meegesleurd worden is voldoende.

Wie de film van Has wil vergelijken met Potocki's roman raakt al snel het spoor bijster. Has' film maakt een frivoler indruk doordat de verhalen, die verhalen oproepen waarin iemand dan weer een verhaal vertelt, een filmkijker eerder van zijn stuk brengen dan een lezer. Die kan terugbladeren, de filmkijker niet. Hij moet de cineast zijn vertrouwen schenken, en zich laten voeren langs de imposante landschappen van Zuidwest Spanje, waar hij meereist met de Waalse officier Alfons van Worden (een geslaagd kokette rol van de vroeg gestorven Wajda-acteur Zbigniew Cybulski). Hij is een klassieke schelm, met een driekante steek met een pluim, een sabel en een uniform dat we kennen uit operettes, en hij raakt verzeild in de meest bizarre situaties. De inquisitie zit achter hem aan, een occulte wetenschapper hecht eraan hem te onderwijzen, een monnik dwingt hem het verhaal van een gek aan te horen, en telkens hoort hij geschiedenissen die een variatie lijken op wat hem zelf overkwam. Al die verhalen samen sluiten hem op in een cirkel: telkens opnieuw wordt hij wakker onder een galg waar twee rottende boevenlijken hangen (soms zijn ze naar beneden gevallen), en hetzelfde geldt voor de figuren over wie de verhalen gaan. Menigeen komt ook, als Alfons van Worden, terecht bij de twee gevaarlijke Moorse prinsessen die zoveel van elkaar houden dat ze het liefst dezelfde man beminnen. Hun majestueuze troonzaal vol Oosterse geneugten bevindt zich achter een onooglijke deur in een karige boerehut, tenminste, wanneer er een halfnaakte dienares opduikt die de weg wijst. Anders spookt het er gewoon. Een van de andere thema's ligt meer in de lijn van de "Decamerone' en wordt uitgezet door een zigeunerhoofdman. Hij vertelt over een bedrogen echtgenoot, wat weer aanleiding is voor een waaier van in elkaar, en in Van Wordens avonturen, verweven verhalen over meer of minder galante aanbidders. Wie verlangt naar een slot of climax kan lang wachten. Goede verhalen kennen geen slot, horen we, ze blijven eeuwig doorgaan, als de rest van een quotiënt.

Has' Manuscript gevonden te Saragossa beleeft nu dan voor het eerst een officiële uitbreng in Nederland. Wie weet wordt er zoveel belangstelling gewekt voor Wojciech Has dat een uitbreng van zijn andere meesterwerk, Sanatorium Clepsydra (1973), zal volgen.