El Salvador; De laatste burgeroorlog

Bij de plechtige ondertekening van het vredesakkoord tussen regering en rebellen van El Salvador, vandaag in Mexico-Stad, ontbreekt een belangrijke gast: Javier Pérez de Cuéllar, de op 31 december 1991 gepensioneerde secretaris-generaal van de Verenigde Naties. “Er hoeft daar maar één secretaris-generaal te zijn”, heeft hij laten weten, om verder ruim baan te geven aan zijn opvolger Boutros-Ghali.

Toch is het nu bereikte akkoord vooral Pérez' persoonlijke prestatie. In april 1992 bracht hij beide Salvadoraanse partijen opnieuw bijeen, nadat de in 1989 weer opgelaaide burgeroorlog het overleg had afgebroken. Een lichte politieke toenadering was daarvoor het signaal, maar voor veel Salvadoranen leken de meningsverschillen onoverbrugbaar. Ten eerste omdat ze alles en iedereen in El Salvador omvatten - wijzigingen in grondwet, rechts- en kiesstelsel, hervorming van de landbouw, het grondbezit, handel en het openbreken van twee hermetisch gesloten kasten: het leger en de rebellen - en ten tweede omdat de kleine vorderingen in het vredesoverleg te Costa Rica, Venezuela of Mexico waarvan nu en dan iets onder de gesloten deuren doorsijpelde geen verband leken te houden met het thuisfront. Dat het geschatte totale aantal slachtoffers van de burgeroorlog de afgelopen twee jaar op 75.000 is blijven staan, had vooral te maken met een zekere vermoeidheid.

Na een nieuwe terugval in het overleg gaf Pérez de onverzoenlijken eind vorig jaar een ultimatum: wanneer zij op 31 december 1991 geen akkoord bereikt zouden hebben, zouden zij het verder zonder hem moeten doen, omdat zijn ambtstermijn dan afliep. En dat, zo zei de 71-jarige Peruaan, kon wel eens afstel betekenen, want als zij niet wilden luisteren naar een welwillende Latijns-Amerikaan, wat konden zij dan verwachten van een Egyptenaar? De retoriek werkte. Het akkoord werd, zij het met slagen om de arm, inderdaad afgekondigd op de laatste dag van het vorige jaar. Gisteren werd het, na nog eens twee weken redetwisten over een tijdtafel voor de uitvoering van de bepalingen definitief en vandaag wordt het getekend, om op 1 februari van kracht te worden.

De uiteindelijke toenadering hangt waarschijnlijk eerder samen met een verlangen naar dezelfde economische opbloei die nu in de rest van Latijns Amerika zichtbaar is. Als lekkermakertje hebben de VS, Mexico, Venezuela en Spanje op het beslissende moment een bedrag in het vooruitzicht gesteld, waarmee de verwoeste economie van El Salvador kan worden hersteld (en omgevormd naar Westers model). Pérez heeft daarbij de partijen in hun waarde gelaten door de rol van de VS - voormalig steun en toeverlaat van rechts in El Salvador - ondergeschikt te maken aan het ontwikkelingsprogramma van de VN (UNDP).

Een andere factor die Pérez nu heeft uitgebuit is de ideologische toenadering tussen de voormalige marxisten van het bevrijdingsfront Farabundo Marti - sinds 1989 "democraten' - en de rechtse stromingen, die een rechtstreeks gevolg is van de natuurlijke dood van het marxisme in de rest van de wereld.

Het wordt rustig in Midden-Amerika. In Nicaragua kreeg de Amerikaanse militaire attaché bij zijn afscheid gisteren door Humberto Ortega, bevelhebber van het voormalige Sandinistische Volksleger, gisteren een medaille opgespeld wegens buitengewone verdiensten. Wanneer het akkoord in El Salvador beklijft, is daarmee de laatste grote burgeroorlog van de landengte gevoerd. Alleen in Guatemala woedt nog een veenbrandje.

In theorie sluit het Salvadoraanse akkoord als een bus. Het leger wordt gereduceerd met de helft; de ontslagen soldaten krijgen een jaarsalaris cadeau; de guerrilleros worden gedemobiliseerd en mogen nu officieel politiek bedrijven; bewapende "burgerwachten' zijn voortaan verboden en de paramilitaire politie wordt vervangen door een civiele waarin beide voormalige kemphanen eendrachtig zullen samenwerken. Boeren in voormalig FMLN-territorium krijgen bouwland in eigendom en de staatsbedrijven worden in fases geprivatiseerd.

Maar de praktijk is ongewis. Na 1 februari komen 40.000 soldaten op straat te staan, zonder werk en vol oude haat. Bij het verdelen van land blijven de traditionele grootgrondbezitters buiten schot. Hoe verloopt een politiepatrouille van een voormalige guerrillero en een voormalige "anti-terreursoldaat'? Zo'n 500.000 Salvadoranen - tien procent van de bevolking - wonen nu deels in Honduras en de VS in ballingschap. Welke plaats kunnen zij nu verwerven in El Salvador? Voorziet het akkoord ook in het opheffen van de endemische corruptie en de extreme sociale tegenstellingen?

De afgelopen weken viel nauwelijks een schot. In San Salvador werd gisteren opnieuw een lijk gevonden op straat, gekneveld en met kogels doorzeefd.