"Het belangrijkste is de aanpak van de harde kern werklozen'; "De verzorgingsstaat van het CDA riekt te veel naar charitas'; "Het is dom te denken dat een mini-stelsel geld zou opleveren'

DEN HAAG, 14 JAN. Prof. Dik Wolfson heeft het druk. Gistermorgen was hij op het Russische consulaat een uur in de weer om een visum te bemachtigen, zondag gaat hij naar Moskou om te adviseren hoe in Rusland een effectief stelsel van sociale zekerheid kan worden opgezet. Vervolgens had hij een bespreking met leden van de stuurgroep-Wolfson die het kabinet over enkele weken moet rapporteren over de gevolgen van een forse energieheffing.

En tenslotte is er dan de PvdA-commissie Verzorgingsstaat die op 5 oktober werd ingesteld om de sociaal-democraten de weg te wijzen in het doolhof van de verzorgingsstaat. Voorzitter Wolfson heeft het rapport vanmiddag aan partijleider Kok en waarnemend partijvoorzitter Castricum overhandigd. In zijn werkkamer in het statige gebouw van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid blijkt Wolfson een tevreden man.

Een “activerende, brede, controleerbare en bestuurbare” verzorgingsstaat. Daarover werden de zeven commissieleden - behalve voorzitter Wolfson secretaris P. de Beer en de leden F. Crone van de FNV, P. Kalma van de Wiarda Beckman Stichting, topambtenaar op Sociale Zaken D. Mulock Houwer (adviserend lid), de Amsterdamse econoom prof. R. van der Ploeg en de Leidse socioloog R. van der Veen - het na negen vergaderingen eens. “Een godswonder”, zegt Wolfson. “Het is een hoop kunst- en vliegwerk om zo'n rapport te maken.” Het rapport omvat een 46 bladzijden tellend pleidooi voor een grotere arbeidsparticipatie, onder het motto “Niemand aan de kant in Nederland”.

Wolfson: “Een van de prioriteiten van de commissie was de arbeidsmarkt. Je kunt wel roepen: niemand aan de kant, met een maatregeltje zus of zo, maar hoe ziet de arbeidsmarkt er de komende jaren er in feite uit? Nou, de afgelopen vijf jaar kwamen er 600.000 banen bij, dus 120.000 per jaar. Wij zijn voor de toekomst op 50.000 gaan zitten. Dat is bij ongewijzigd beleid een heel voorzichtige veronderstelling.”

Vorig jaar kwamen er nog 90.000 banen bij, maar dit jaar nog slechts 15.000, volgens de prognoses van het Planbureau.

Wolfson: “De Nederlandse economie groeit met 2 tot 2,5 procent, er zijn nu licht recessieve tendensen, maar op wat langere termijn zijn de vooruitzichten beter, met Europa '92 en zo. Nu zijn die 50.000 banen per jaar genoeg om het nieuwe arbeidsaanbod op te nemen, maar het betekent wel dat je die 300 à 400.000 hard core-werklozen gewoon laat zitten. Wij hebben dus gezegd: het belangrijkste is dat we die harde kern aanpakken.

“Ik heb in Amerika gewoond en gezien hoe erg dat is, als er een harde kern ontstaat, als er een werkelijke tweedeling komt in de maatschappij. Als je die hard core niet mobiliseert, ontstaat het gevaar dat je binnen de kortste keren met een nieuwe influx zit van mensen uit Oost-Europa etcetera. Terwijl je de mensen die het werk zouden kunnen doen in huis hebt! We hebben 125.000 allochtonen die we kunnen inschakelen, kletskoek dat dat niet kan. We hebben een groot aantal Nederlanders met een verbrokkelde en weinig geloofwaardige arbeidservaring, om het netjes te zeggen.

“Wat moet je nu doen om die harde kern aan het werk te krijgen? Een van de oplossingen die wij bepleiten is taak-afsplitsing. Daar zijn leuke successen mee geboekt in de gezondheidszorg. Marokkaanse en Turkse vrouwen kunnen, zo leert de ervaring, veel liever en bekwamer met bejaarden omgaan dan wij. Als je wilt werken in de gezondheidszorg heb je zo langzamerhand een HBO-opleiding nodig. Maar bejaarden kunnen soms niet voor elf, twaalf uur het bed uit omdat het verplegend personeel de handen vol heeft. Door het afsplitsen van functies op een lager niveau - de eigenlijke zorg - bereik je dat herintredende en allochtone vrouwen werk vinden.

“Als je het arbeidsaanbod kunt opvoeren van 50.000 tot 70 of 90.000 mensen, sla je een aantal vliegen in één klap. Je vergroot de participatie, daarmee ontlast je de uitkeringen en je verbreedt de belastingbasis voor andere zaken. Daarnaast vermijd je de tweedeling. En je voorkomt dat, als de conjucntuur éventjes aantrekt, weer opnieuw op grote schaal mensen van buiten binnentrekken.”

Met name de VVD heeft een andere beleidsoptie: verlaging van het minimumloon.

Wolfson: “Wat er gebeurt in het loongebouw is heel curieus. We hebben een minimumloon waar vrijwel niemand op zit. Alles zit er net even boven. Zet een lager minimumloon wel zoden aan de dijk? Theoretisch wel, maar praktisch niet. Je kunt veel beter de ruimte tussen het laagste CAO-loon en het minimumloon benutten. Dat is veel vruchtbaarder dan het verlagen van het minimumloon zelf. Dan riskeer je dat de vakbeweging de kont tegen de krib slaat, en die heb je toch nodig.”

Schetst dit rapport nu een sociaal-democratische visie op de verzorgingsstaat? In hoeverre profileert de PvdA zich hiermee ten opzichte van CDA en VVD?

Wolfson: “We zien de verzorgingsstaat als een stelsel van rechten die door de staat worden gewaarborgd, en niet als een stelsel van caritas. De "zorgzame samenleving' van het CDA brengt mij luchten van caritas in de neusvleugels, als je begrijpt wat ik bedoel. De plichten van de overheid zijn voor ons belangrijk, meer dan voor het CDA die meer verwacht van het maatschappelijk middenveld. Dat is een filosofisch verschil.

“Een politiek-praktisch verschil is dat, als dit rapport aanvaard wordt door het PvdA-congres in maart, dat wij dan zeggen: we vinden het niet respectabel om de uitkeringen te verlagen, om het systeem af te bouwen naar een mini-stelsel, omdat het systeem regelresistent is, omdat de uitvoering niet deugt. Dan moet er maar harder worden opgetreden tegen de uitvoerende organisaties. Die uitvoering is het CDA dierbaar, is moeilijker bespreekbaar dan bij ons. Wat niet wil zeggen dat het CDA minder sociaal is, dat hoor je mij niet zeggen.

“Een derde punt, zeer wezenlijk, is dat de PvdA veel sterker dan het CDA is gecommitteerd aan de verzelfstandiging van de vrouw. De gehuwde vrouw kan nu haar belastingvrije voet overhevelen naar haar man. Als ze gaat werken vervalt die mogelijkheid, dan raakt men dat belastingvoordeel kwijt. Dus pleiten we met hartstocht voor het terugtrekken van de voetoverheveling. Als je meer partners aan het werk krijgt smelt het probleem van het kostwinnerschap weg. En je vergroot natuurlijk het draagvlak. We pleiten dus voor een geleidelijk proces van verzelfstandiging, te beginnen met die voetoverheveling. Als je wilt kun je dat een beetje bufferen met de kinderbijslag. Ook in de toeslagenwet pleiten we voor verplichte werkaanvaarding.”

Wat is het grote verschil met de VVD, afgezien van het minimumloon?

Wolfson: “Ik ben, met vele anderen, heel tevreden met de manier waarop Bolkestein in de Kamer die pipo van de Centrumpartij, hoe heet die ook weer...”

Janmaat.

Wolfson: “...hoe die door Bolkestein werd afgedroogd. Dat was een hoogtepunt van het parlementaire jaar. Bolkestein zei toen: wij willen allochtonen ook helpen. Hij had een commitment. Er valt met de VVD te praten over een beleid dat grenst aan de afgrond van de omgekeerde discriminatie. Materieel willen we een hoop geld naar voorzieningen voor die mensen sluizen. Dat willen echte VVD'ers, liberalen als Bolkestein, ook.

“Wat de VVD daarentegen geen schuim van enthousiasme op de mond zal brengen is het pleidooi voor het verscherpen van de progressie. We willen bijvoorbeeld de grenzen van de inkomens wegnemen waarover premies voor de volksverzekeringen worden betaald. Fiscalisering van de volksverzekeringen, te beginnen met de AOW-premie. Dat is voor de VVD natuurlijk allemaal vloeken in de kerk.

“Wat ik zelf opmerkelijk vind is de unverfroren wijze waarop deze commissie pleit voor het gebruik van marktkrachten. Als de markt de inkomensverdeling schever maakt, zorg dan voor een betere scholing, maar ga niet als een schapedoes daarom heen lopen keffen en proberen er direct wat aan te doen. Marktkrachten kunnen je uit het slop helpen. Mijn ideeën over centrale loonvorming heb ik afgezworen. Ik wil niet zeggen dat dit een marktsocialistisch rapport is, dat is ook zo'n etiket, maar je kunt wel zeggen dat de PvdA volwassen is geworden in haar denken over de economische orde.”

De commissie pleit tegen een mini-stelsel waarin de sociale zekerheid beperkt wordt tot een basisuitkering op minimumniveau, onafhankelijk van het laatstverdiende loon.

Wolfson: “Nu moet ik even statistisch worden. Bij de uitkeringen zit de "ruimte' alleen bij de WAO, de WW en de Ziektewet, de rest zit al op het minimum. In de WAO heeft 92 procent van de werknemers een minimum-uitkering. De WAO treft nu eenmaal eerst en vooral mensen in de lagere CAO-categorieën, en als die een uitkering van 70 procent van hun laatstverdiende loon krijgen zitten ze dus al gauw op het minimum. Ik wil geen uitkeringssysteem dat is gestigmatiseerd als een soort armenzorg. Maar materieel is het dat nu ook al, in feite.

Afgelopen najaar noemde u het mini-stelsel bespreekbaar, maar de commissie veegt er de vloer mee aan. Wat nu?

Wolfson (lacht): “We hebben het in de commissie uitvoerig besproken. De voordelen staan in het rapport: mondige mensen kunnen zichzelf bijverzekeren. Ik ben geflipt op de redenering dat de uitkeringen maar omlaag moeten omdat er te veel mensen met een uitkering zijn. Volgens dezelfde redenering kun je zeggen: laten we de maximumsnelheid maar op 150 km zetten!

“Ik heb als lid van de SER als een leeuw gevochten om de WAO-verlaging waartoe het kabinet deze zomer besloot te helpen voorkomen. Dat is niet gelukt. De schok die dat teweeg bracht zal - wellicht - nu helpen om te komen tot een betere uitvoering.”

“Eén van de domste argumenten voor een mini-stelsel is dat het wat zou opleveren. Met een mini-stelsel zou je hooguit 8 miljard gulden kunnen verdienen. Maar dat is bruto. Als je rekening houdt met wat er allemaal via CAO's wordt herverzekerd is de uiteindelijke verdienste misschien 2 miljard. Maar die 2 miljard valt dan precies bij de mensen zonder CAO, bij de zwakste mensen. Tel uit je winst! En als dan in de uitvoeringssfeer een besparing van 20 miljard mogelijk is, dan weet ik wel waar ik geld wil verdienen. Wat gaat er om in de sociale zekerheid, 150 miljard? Ik vind dus dat het CDA een beetje voor zijn beurt heeft gesproken met al dat enthousiasme voor een mini-stelsel. Ook daar wordt het aanpakken van de uitvoeringsorganisaties nu bespreekbaar.”

Uit het rapport krijg ik de indruk dat u de uitvoering wilt aanpakken, maar tegelijkertijd de sociale partners te vriend wilt houden. Kan dat?

Wolfson: “In het rapport staat een prachtige zin: Regering en parlement mogen zich laten raden door sociale partners, maar zij mogen zich niet laten overstemmen. Wij willen de invloed van de sociale partners aan de top verminderen en hun inbreng aan de basis vergroten. Immers, mensen moeten worden geplaatst in bedrijven, dat kun je niet regelen vanuit Den Haag. De polisvoorwaarden moeten centraal worden vastgesteld.

“Wij pleiten voor afrekening naar prestatie. Zoals een universiteit meer geld krijgt als men bepaalde dingen doet, zo krijgt een arbeidsbureau in onze opzet meer geld als men meer moeilijk plaatsbare werklozen aan werk helpt. Er is natuurlijk al veel in beweging.”

En als men tekort schiet?

Wolfson: “Dat staat niet in het rapport, maar je kunt het eruit afleiden. Als een regio er geen flikker van bakt dan zou ik zeggen als staatssecretaris: beperk het budget voor die regio. Maar het opzetten van zo'n systeem vergt jaren en de Sociale Verzekeringsraad is daarvoor niet sterk genoeg. Dan heb je een regeringscommissie nodig als buitenboordmotor.”