Controverse rondom minister schaadt Gonzalez opnieuw; Mag de overheid speculeren voor het algemeen belang?

MADRID, 14 JAN. Gisteravond laat is het aftreden bekend geworden van Julian Garcia Valverde, pas tien maanden minister van gezondheid in de socialistische regering van premier Gonzalez en daarvoor directeur van het Spaanse nationale spoorwegbedrijf Renfe.

Het vertrek van de bewindsman kwam niet onverwachts. Garcia Valverde werd al enige maanden achtervolgd door onthullingen over financiële onregelmatigheden die onder zijn verantwoordelijkheid bij de spoorwegen zouden zijn gepleegd. Een parlementaire onderzoekscommissie moet hierover eind volgende maand verslag uitbrengen en de huidige directie van het bedrijf heeft een aanklacht ingediend tegen een vroegere topadviseur. De minister bood vrijdag zijn ontslag aan om het onderzoek te vergemakkelijken en de regering niet verder in diskrediet te brengen. Gonzalez nam gisteren het besluit om Garcia Valverde inderdaad te laten gaan en vanochtend werd verwacht dat hij in de loop van vandaag al een opvolger zou aanwijzen.

Op het eerste gezicht past "de zaak-Renfe' in de reeks schandalen waardoor de socialisten de laatste jaren worden geplaagd en die de reputatie van Gonzalez in binnen- en buitenland steeds meer schade begint te berokkenen: in januari van het vorige jaar moest vice-premier Alfonso Guerra het veld ruimen omdat hij zijn broer zaken had laten doen vanuit een overheidskantoor, in mei stapte de financiële leiding van de partij op na onthullingen over donaties uit het bedrijfsleven en aan het eind van de zomer bleken verscheidene spaarbanken hun leningen ten behoeve van de verkiezingscampagnes van de socialisten als "on-inbaar' te hebben afgeschreven.

Er is echter een verschil. Dit keer is het onderzoek in gang gezet vanuit de regering. Om precies te zijn door de minister van publieke werken en vervoer, José Borrell, die zijn collega's al in september had gewaarschuwd dat het uit moest zijn met het gebruik van voorkennis, de handel in vergunningen en het bevoordelen van relaties. Borrell wordt binnen zijn partij gezien als een neo-liberaal, die samen met de al evenmin zeer geliefde minister van economische zaken, Solchaga, ten strijde is getrokken tegen de voorstanders van meer overheidsinvloed, die door de nog steeds zeer machtige Alfonso Guerra worden aangevoerd. In verband met de huidige spoorweg-affaire moet dan ook een principiële vraag beantwoord worden: mag de overheid speculeren op basis van kennis die alleen zij bezit, als de winst daarvan ten goede komt aan het algemeen belang?

Garcia Valverde houdt vol van wel. Hij acht het dan ook volledig legaal dat Renfe onder zijn leiding grote stukken grond ten noorden van Madrid aankocht, toen eenmaal intern was besloten daar een nieuwe spoorlijn aan te leggen. Nadat dit besluit bekend was geworden en de bestemmingsplannen waren gewijzigd, zouden de spoorwegen het land weer verkopen tegen een veelvoud van het aankoopbedrag. Daarmee kon een ernstig financieringsprobleem worden opgelost. De kosten voor het nieuwe traject waren immers geraamd op twaalf miljard pesetas, terwijl de begroting van Renfe slechts een investering van drie miljard toeliet. “Ik ben er diep van overtuigd dat de meerwaarde die door politieke beslissingen wordt gegenereerd ten goede moet komen aan de gemeenschap en niet terecht moet komen bij particulieren, die er niets voor hebben gedaan”, schrijft Garcia Valverde in zijn vandaag gepubliceerde ontslagbrief.

De ex-minister en verscheidene andere politici hebben inmiddels gesuggereerd dat deze financieringsmethode vrij normaal is en ook bij andere grote overheidsprojecten, zoals de bouw van de Olympische voorzieningen in Barcelona, wordt toegepast. Tegenover deze opvatting staat de mening van hen die vinden dat de staat zich in geen geval aan speculatie mag schuldig maken. Ten eerste omdat dat nu eenmaal een zaak voor particulieren is. En ten tweede omdat daardoor prijsverhogingen ontstaan die uiteindelijk toch weer door de burgers moeten worden betaald.

De complicaties die Garcia Valverde uiteindelijk de das hebben omgedaan ontstonden overigens pas doordat Renfe de hele operatie toch niet zonder particuliere tussenpersonen kon verrichten. Makelaars en adviseurs meenden recht te hebben op een deel van de buit, landeigenaren in de omgeving kregen lucht van de plannen en kochten er snel wat landerijen bij. Grondprijzen die binnen een dag verviervoudigden wekten de argwaan van overheidsaccountants en van de pers. Bovendien raakte de affaire verknoopt met een BTW-fraude waarnaar inmiddels een gerechtelijk onderzoek loopt. Ze kreeg exemplarische trekken voor het Spanje van de jaren tachtig met zijn publieke moraal die ernistig heeft geleden onder de combinatie van snelle rijkdom en nieuwe politieke macht.

“De campagne tegen mij is onrechtvaardig”, zei Valverde gisteren. Binnen zijn partij wordt hij echter op dit moment vooral gezien als een pion die geofferd moest worden om het socialistische blazoen te zuiveren.