Verboden loten, begeerde prijzen

Grootste moslimorganisatie van het land accepteert verboden miljoenen.

Een miljoen Indonesische rupiah mag dan maar duizend gulden zijn, het schandaal was er niet minder om. De secretaris-generaal van Nahdlatul Ulama (het Ontwaken der Schriftgeleerden), die "de miljoenen' had aangenomen, trad af en de voorzitter, die ""in een vlaag van onnadenkendheid'' zijn handtekening had gezet, vroeg in het openbaar vergiffenis. De 50 miljoen rupiah in kwestie waren bestemd voor de bouw van een moskee in Oost-Java en waren een schenking van de Stichting Financiële Ondersteuning Sociaal Welzijn, die de fondsen beheert van de landelijke loterij SDSB. Die afkorting staat voor Sociaal Steunfonds met Prijzen.

Halal (geoorloofd) of haram (verboden), dat is de kwestie. Een principiële keuze, zou je zeggen, geen ruimte voor nuances. Maar als het om geld gaat, wil iedere geloofsgemeenschap, ook de islamitische, nog wel eens genuanceerd denken. Dat geldt voor de al eeuwen klemmende vraag of bankrente geoorloofd is en dat geldt ook voor de vraag die Indonesische moslims nu al maanden bezighoudt: is meedoen aan de loterij zondig of niet?

Bij gebrek aan een ondubbelzinnige uitspraak van de ulama (schriftgeleerden) voelden de gelovigen zich vrij om hun geluk te beproeven. Het afgelopen jaar verkocht de SDSB in heel Indonesië voor 137 miljard rupiah (137 miljoen gulden) loten. Alleen in Atjeh, in het noorden van Sumatra, waar het woord van de schriftgeleerden wet is, worden geen loten verkocht. De Atjehse ulama beschouwen de loterij allang als een kansspel en zodoende als hara (verboden). Maar de hoofdprijs van 1 miljoen gulden lokt; net over de grens met de provincie Noord-Sumatra krijgen de lotenverkopers van de SDSB vooral klandizie van Atjehse gelukzoekers.

In Indonesië ligt de loterij al jaren onder vuur van vrome moslims en individuele ulama. Hun kritiek is zowel religieus als sociaal getint. De islamitische wet zou kansspelen verbieden en bovendien zou de loterij geld ontfutselen aan de armen van het platteland door hen te verblinden met het vooruitzicht dat ze in één klap miljonair kunnen worden. De Indonesische Raad van Schriftgeleerden (MUI), die door de regering in het leven is geroepen om een brug te slaan tussen de overheid en de grootste moslimgemeenschap ter wereld, heeft lang geaarzeld om de SDSB in de ban te doen. De loterij staat onder toezicht van het ministerie van sociale zaken en wordt door de regering beschouwd als welkome aanvulling op haar beperkte budget voor sociale en sportieve activiteiten.

Volgens de Pancasila, de staatsfilosofie van de Republiek Indonesië, hebben de grote monotheïstische godsdiensten in het land gelijke rechten, maar de naar schatting 150 miljoen Indonesische moslims - 85 procent van de bevolking - hebben de laatste jaren het tij mee. Zij worden steeds zelfbewuster en de politici beseffen dat zij de hoofdmoot vormen van het electoraat. Af en toe doet de politiek een consessie aan islamieten. Zo mogen moslimmeisjes met ingang van dit schooljaar ook op openbare scholen een sluier dragen en onlangs begon president Soeharto zelf met een grootscheepse fondsenwerving voor 's lands eerste bank op islamitische grondslag.

In november sloeg de vlam in de pan. De Stichting Financiële Ondersteuning Sociaal Welzijn, die de loterijgelden uitdeelt onder particuliere initiatieven op het gebied van sport en welzijn, publiceerde een lijst van door haar begunstigde instanties. Er ging een schok door de geloofsgemeenschap toen ook de Nahdlatul Ulama (NU), 's lands grootste moslimorganisatie, en de Islamitische Studentenbond op de lijst bleken te staan. De 50 miljoen rupiah voor de NU waren nota bene bestemd voor de bouw van een moskee! In Bandung, Surabaya en Jakarta gingen duizenden islamitische studenten de straat op om een verbod te eisen van de ""goddeloze'' loterij.

De Islamitische Studentenbond gaf het geld, bestemd voor een seminar, terug en binnen het bestuur van de NU brak een ernstige crisis uit. De secretaris-generaal die het geld in ontvangst had genomen en fanatieke ulama zagen hun kans schoon om voorzitter Abdurrahman Wahid in het beklaagdenbankje te zetten. Wahid stamt uit een eerbiedwaardig geslacht van Oostjavaanse schriftgeleerden, maar staat bekend als een gematigd man met moderne opvattingen. Wahid ging echter overstag en erkende dat de loterij strijdig was met de religieuze wet. Hij had zijn handtekening onder de steunaanvrage gezet, zei hij, ""omdat ik me niet realiseerde dat de stichting in kwestie loterijgelden beheert''. Een grove fout, gaf hij toe, ""waarvoor ik de gemeenschap mijn oprechte excuses aanbied''.

Daarmee was de rel niet afgelopen. De felle protesten zetten de regeringsgetrouwe Raad van Schriftgeleerden onder zware druk. Professor Ibrahim Hosen, voorzitter van de raadscommissie die fatwa (bindende uitspraken van de ulama) uitvaardigt, beschouwt de loterij niet als een verboden kansspel. En raadsvoorzitter Hasan Basri is tevens lid van de raad van bestuur van de gloednieuwe islamtische bank van Indonesië. Een van de grootste aandeelhouders van die bank is nota bene de Stichting Financiële Ondersteuning Sociaal Welzijn, de beheerder van de loterijgelden!

De Raad belegde een speciale zitting, uitgerekend op het moment dat voorzitter Hasan in Mekka was en professor Ibrahim op reis ging naar Tunesië. In hun afwezigheid besloot de raad een fatwa uit te vaardigen: de loterij SDSB moest worden aangemerkt als een gokspel en zodoende als haram, verboden voor islamieten. Daarmee kwam de immer gezagsgetrouwe Raad in aanvaring met de regering, die de vergunning van de loterij net met een jaar had verlengd.

Aan het begin van het nieuwe jaar heerst er een gespannen stilte aan het loterijfront. In Glodok, de Chinese wijk van Noord-Jakarta, waar de kooplui doorgaans goede zaken doen met de lotenverkoop, ontbrak deze week de gebruikelijke horde gelukzoekers. De verkoop ging door, maar aanmerkelijk rustiger dan gewoonlijk. De Chinese handelaren, beducht voor de islamitische volkswoede, nemen een afwachtende houding aan.

De militaire commandant van Oost-Java, de provincie waar de afgelopen maanden heftige demonstraties tegen de SDSB zijn gehouden, waarschuwde deze week voor nieuwe acties. ""Ik wens geen demonstraties meer tegen de loterij'', zei hij, ""overtreders van dit verbod worden bestraft''.