Transseksuoloog Louis Gooren: "Ik herken eenzaamheid, daar zit mijn deernis'

Louis Gooren is 's werelds enige hoogleraar transseksuologie. Hij doceert aan de Vrije Universiteit. In het daarmee verbonden Academisch Ziekenhuis Amsterdam leidt hij een "gendercentrum', waar mannen in vrouwen veranderen - en omgekeerd. Interview met een mild-cynische autoriteit: "Ik ben geen Jezus de Redder met een stethoscoop.'

"Ik kan me niet voorstellen dat ik een vrouw ben', zegt Louis Gooren. Hij laat zijn blik over de witte doktersjas glijden, monstert zijn handen, knijpt in zijn wangen. ""Dit lichaam als een kooi waarin ik per ongeluk ben geboren... voor mij is zoiets een absurde gedachte. Toch krijg ik ze bij dozijnen aan mijn bureau: mensen die rondlopen met het gekke idee dat ze in het verkeerde lijf zijn beland. Ze blijken naar biologische maatstaven honderd procent man, méétbaar man, maar hebben de onwrikbare overtuiging dat ze tot het vrouwelijke geslacht behoren. Of omgekeerd. Ik snap het niet, ik kan het niet verklaren, ik sta wetenschappelijk gezien voor een raadsel, maar het is een feit. Een voor die mensen eenvoudigweg niet te behappen feit. En daar doe ik dus wat aan.''

Wankelend begeeft een man op naaldhakken zich door een gang van de polikliniek andrologie. ""Zo'n verklede viezerik'', fluistert een enkele patiënt in het Academisch Ziekenhuis Amsterdam. ""Een trans in de aanloopfase'', zeggen endocrinoloog (hormoondeskundige) Gooren en zijn medewerkers neutraal. Ze storen zich niet aan truitjes die uit louter decolleté lijken te bestaan: het verwerven van een nieuwe geslachtelijke identiteit gaat bij "Karels die Karina's worden' nu eenmaal gepaard met "een neiging tot overstatement'. In het krappe kamertje van de Limburgse professor is het begrip voor genderdysforie ("ontevredenheid over het geslacht') bijna tastbaar. Distinctie en distantie kenmerken Goorens omgangsvormen, maar daarachter gaan passie voor het vak en betrokkenheid schuil. ""Een lichaam dat je als oneigenlijk ervaart is een last'', zegt hij. ""Mensen die daar koste wat het kost van afwillen, hebben het nergens aan verdiend dat ze onderwerp van spot of verontwaardiging zijn.''

Niet dat de internist wil doorgaan voor een softy. "Dat rare dikke doktertje', zoals hij weleens op de VU wordt genoemd, debiteert van boven de vlinderstrik graag mild-cynische wijsheden. Oók over Louis Gooren. Hij, telg van een "simpele boerenfamilie', mag dan zijn uitgegroeid tot een autoriteit zonder wie zelfs het Wereldcongres over het Orgasme in Nepal niet compleet is, volledig serieus neemt hij zichzelf niet altijd. ""Niemand zou dat moeten doen'', licht hij toe. ""Omdat het leven ons voor hetzelfde geld een volstrekt andere kant op had kunnen sturen. Ik zie transseksualiteit als een ratel, een fenomeen dat mensen waarschuwt: zelfs het meest vanzelfsprekende in het leven - man-zijn, vrouw-zijn - is niet vanzelfsprekend. Veel mensen vinden dat angstig. Ik niet. Integendeel.''

Bizarre trucs

Gooren noemt zijn gendercentrum "geen feesttent waar mensen hossend binnentreden'. ""Transseksueel zijn is nu eenmaal geen uitverkiezing. Toch heerst hier geen pikzwart-sombere sfeer. Als dokter heb ik plezier in de ellende van andere mensen. Hoe cru het ook klinkt: die narigheid heeft amusante kanten. Transseksuelen halen bizarre trucs uit om te kunnen zijn wie ze zich voelen. Een Belgische vrouw-mantransseksueel slaagde erin haar hele middelbare school jarenlang te bedriegen door zich als jongen voor te doen. Zij kwam in paniek bij ons aankloppen toen ze bij het eindexamen een uittreksel uit het geboortenregister moest tonen. We schateren hier wat af, hoor. Daar train je mensen mee - je maakt ze weerbaar. Bovendien: in een treurig vak als de geneeskunde is vrolijkheid een vorm van zelfbehoud.''

Je ziet dat verschijnsel ook in de journalistiek. "Voor een verslaggever', heet het, "is een pand pas een goed pand als het brandt'. Dat levert een stukje op. Zo'n handenwrijvende houding heeft iets schizofreens.

""Geen last van. Er is een groot verschil tussen uw en mijn professie. Ik laat laaiende of afgebrande transseksuelen na verloop van tijd verkwikt en gerestaureerd mijn deur achter zich dichttrekken.''

Jaarlijks melden zich honderdvijftig "patiënten die denken dat ze transseksueel zijn'. ""Elk verschijnsel in Nederland heeft zo z'n eigen getal, hè. Ieder seizoen telt een bepaald aantal auto-ongelukken, een bepaald aantal branden en een bepaald aantal ontstoken blindedarmen. Soms trekt de blindedarm weer eens aan, maar het jaar daarop komt de zaak weer in balans. Dat heb je met transseksualiteit ook. In het begin, een jaar of tien terug, was het inhalen geblazen, kregen we ook mensen van boven de zestig aan de deur. Ik herinner me een man van 79. De gevaren van chirurgie op die leeftijd zijn groot; een complete geslachtsveranderende operatie zat er niet meer in. We beperkten ons tot een hormoonkuur en het verwijderen van de penis. Bij oppervlakkige beschouwing kreeg je de indruk te maken te hebben met een vrouwspersoon. Onze behandeling is nooit een kwestie van alles of niets. Er zijn allerlei tussenvormen mogelijk - ja, het is zo'n beetje à la carte.''

Blijkens de meest recente cijfers, zegt Gooren, is één op de 12.000 Nederlandse mannen en één op de 30.000 vrouwen transseksueel. ""Joost mag weten waar dat verschil vandaan komt. We kunnen evenmin verklaren waarom tussen Berlijn en Moskou vrijwel geen man-naar-vrouw-transseksuelen voorkomen. En dat Zuidoost-Azië daarvan het spiegelbeeld vormt, is ook al een raadsel.''

Heeft u überhaupt een antwoord op de vraag hoe transseksualiteit ontstaat? Caroline Cossey, ooit slagersleerling en nu Playboy-model, rept over "een foutje van de natuur, net als een horrelvoet of een hazelip'.

""Zo zou ik het ook uitdrukken. De biologie laat steekjes vallen. Het curieuze is dat we er nog niet in slagen transseksualiteit echt te diagnostiseren. We kunnen röntgenfoto's maken wat we willen, en al prikken we ons lek: geslachtsklier, chromosomen, hormonen... niets te zien, op het oog doodnormaal. Van gescheurde enkelbanden zeg je: "Dit zijn gescheurde enkelbanden, of ik moet me deerlijk vergissen'. Transseksualiteit is op z'n hoogst een sterk vermoeden. Het moet blijken uit iemands levensloop, uit de wijze waarop men zich gedraagt. Als het goed is - oh paradox - is transseksualiteit een kracht die zich niet laat onderdrukken.''

Gender-nonconformiteit, het gevoel tot de andere kunne te behoren, manifesteert zich bij menige transseksueel al op kleuterleeftijd. ""Jongens gaan er bijvoorbeeld met de onderbroeken van hun zus vandoor en vinden het robbedoezen met kameraadjes geen klap aan'', zegt Gooren. ""Meisjes vertikken het met poppen te spelen en rokken te dragen. Als ze voor de eerste keer ongesteld raken, kan dat drama's opleveren.''

In de pubertijd walgen transseksuelen dikwijls van de versierpogingen die jongeren van het andere geslacht ondernemen. Een periode van vertwijfeling, zelfhaat en wanhoop breekt aan. ""Zelfmoordpogingen zijn tamelijk duidelijke indicaties dat het iemand hoog zit'', zegt Gooren droogjes. ""Wat niet wil zeggen dat een transseksueel al eens van het balkon moet zijn gesprongen om in aanmerking te komen voor behandeling. Wij willen juist voorkómen dat men het raam uit stapt.''

Flippers

Eén op de drie patiënten van Gooren valt af na gesprekken met een psycholoog. Sommigen ontpoppen zich als travestiet, fetisjist of "extreem verwijfd homoseksueel'. ""Bij die laatste groep is de wens transseksueel te zijn steeds vaker de vader van de gedachte. "Als transseksueel', denkt men, "ben ik meer gelegitimeerd dan als homoseksueel.' Sinds mijn benoeming tot hoogleraar is transseksualiteit een academische discipline, en voor ettelijke mensen is het "moreler' aan een academische discipline te lijden dan homoseksueel te zijn. Behalve transseksuelen en niet-transseksuelen kennen we ook zogenoemde flippers: mannen en vrouwen die gewoon niet weten wat hun geslachtelijke identiteit is. Hun gevoelens verschillen van week tot week. Die gender-diaspora kunnen wij niet opheffen.''

De transseksueel die zich uiteindelijk door Gooren en zijn team onder handen laat nemen, volgt om te beginnen een hormoonkuur. ""Dan begint ook de real life test'', zegt de hoogleraar. ""We eisen dat men gaat leven als lid van het andere geslacht. Het is een periode die courage vergt, een tijd vol lichamelijk ongerief en strijd. In de inner circle valt de tegenstand doorgaans mee, maar op het werk en in de buurt kan het genadeloos toegaan. Voor sommigen is de tol te hoog; zij komen van hun operatievoornemen terug. Wij reageren dan niet à la Pontius Pilatus van quod scripsi, scripsi, "eens gezegd, blijft gezegd'.''

De ingreep vangt bij man-vrouwtransseksuelen in feite al aan met het elektrisch wegnemen van de baardharen. Om de stem vrouwelijker te laten klinken wordt een logopedist ingeschakeld. De eigenlijke operatie bestaat uit het verwijderen van penis en ballen. Zij maken plaats voor een neovagina, bestaande uit de huid van het geslachtsorgaan. De balzak verandert in schaamlippen. Heeft de toediening van hormonen een te geringe borstgroei tot gevolg gehad, dan kunnen de borsten worden vergroot door de plaatsing van siliconenprothesen.

Een vrouw-man-transseksueel laat de borsten amputeren. De chirurg verwijdert baarmoeder en eierstokken. Hij brengt een kunstscrotum aan (waartoe in de huid van de grote schaamlippen testikelprothesen worden aangebracht). Eveneens plaatst hij een penis die is vervaardigd van een huidlap, afkomstig van de buik of een arm.

Assistenten van Gooren vertellen dat de "ombouweisen' van transseksuelen wel eens ver kunnen gaan. ""Borsten zijn eigenlijk nooit groot genoeg, men wil liefst maatje Vanessa.'' Het corrigeren van kaken wordt beschouwd als "een acceptabele ingreep', het versmallen van een neus eveneens, ""maar nieuwe kronen in de mond om vrouwelijker te ogen - daar ligt de grens, daar begint narcistische ijdeltuiterij.''

""Voor het psychisch welbevinden van transseksuelen moeten we veel over hebben'', zegt Gooren, ""maar het kan ook belachelijk worden. Iemand die kleinere kuiten wenst... sorry. U en ik hebben óók tekortkomingen - daar leer je dan maar mee leven. Jammer genoeg zijn er gewetenloze privé-dokters in het buitenland die inspelen op de zucht naar perfectie van man-vrouwtransseksuelen. In Spanje heb je artsen die heupen verbreden door er "los' siliconen in te spuiten. Wij worden dan weer met de vreselijke gevolgen geconfronteerd.''

Fascinerend

Zelfs collega-geneesheren van het Academisch Ziekenhuis fronsen de wenkbrauwen als het werk van Gooren ter sprake komt. Waarom doet hij het, what makes him tick? ""Ik ben in de ban van hormonen'', antwoordt hij. ""Altijd geweest. Het is intrigerend dat chemische stoffen van een kleine jongen een grote jongen maken, van kleine meisjes grote meisjes. Het woord hormonen klinkt velen mysterieus in de oren - het is in een pseudo-romantische waas gehuld -, maar we weten er ongelofelijk veel van af. Ze zijn makkelijk te identificeren. Juist het gegeven dat zulke "simpele' substanties zo'n vèrstrekkende invloed hebben, vind ik fascinerend.

""Verder heb ik van meet af aan betreurd dat de medische wetenschap een onderwerp als seksualiteit links laat liggen, dat daar niks aan wordt gedaan, dat dokters, het maatschappelijk taboe volgend, daar met een grote boog omheen lopen. Het is alsof seksuele problemen volgens de geneeskunde niet bestaan.''

Kun je dat anno 1992 nog zeggen?

""Helaas! Mensen met seksuele klachten vinden vrijwel geen gehoor bij de medische stand. Zeker niet in vergelijking met burgers die voortplantingsproblemen hebben. Die krijgen idioot veel aandacht. Zelfs als je maar tien tot twintig procent kans hebt op een kind, kun je deelnemen aan dure invitrofertilisatie-programma's. Met andere woorden: voortplanting is respectabel, seks niet. Tot op de dag van vandaag gaat de medische zorg haar verantwoordelijkheden op dit terrein uit de weg. Dàt maakt het vangnet van voorlichtingsorganen, stichtingen en hulpinstanties in Nederland noodzakelijk.'' Lakoniek: ""Nou, als je dat allemaal oprecht meent, ligt het voor de hand dat je transseksuelen niet uit de weg gaat wanneer die zich aandienen.''

Goorens eigen homoseksuele gevoelens, zeggen zijn teamleden, maken hem gevoelig voor de existentiële nood van transseksuelen. ""Ik herken eenzaamheid'', zegt hij met enige schroom. ""In die richting zit mijn deernis.'' Van "looiige woorden' heeft de professor echter een afkeer. ""Een moderne dokter moet zichzelf niet wijsmaken dat hij een weldoener is. Je vindt dit een verdomd boeiend vak, je hebt ervoor geleerd, en mensen knappen er ook nog wat van op. That's it. Ik ben geen Jezus de Redder met een stethoscoop, ik ben geen martelaar die lijdt onder het feit dat hij transseksuelen helpt.

""Ik ontmoet hoe langer hoe minder oppositie. Misschien komt het door mijn public-relationsgave: ik kan het aardig brengen. Ik begrijp best dat mensen er niks van begrijpen. Transseksualiteit is raar. De fout van veel seksuele bevrijders is dat ze iedereen willen dwingen het afwijkende doodgewoon te vinden. Ondertussen dragen ze - dóór die opstelling, dóór hun woede - volop bij aan het maatschappelijke onbegrip. Ik besef dat transseksualiteit niet is gediend met agressieve reclame. Precies: mensen zijn ook niet geïnteresseerd in Huppeldepup Koffie als je die middels een trechter naar binnen giet.''

In het medische wereldje geldt transseksuologie niet als een specialisatie met een hoge status. Als u zich niet op geslachts- maar op schildklierhormonen had gericht, zou uw prestige veel groter zijn.

""Dat betwijfel ik. Je hebt wereldwijd schildklierkenners, terwijl transseksuologie een onontgonnen gebied is waar concurrentie nagenoeg ontbreekt. Je maakt al snel naam. Dat kwam mij niet slecht uit. Sterker: het was een deel van mijn strategie om transseksuologie respectabel te maken op de VU, een christelijke universiteit. Roem laat mensen zeggen: "Die Gooren is met een maffe categorie in de weer, en hijzelf lijkt óók nogal maf, maar blijkbaar is hij beter thuis in dat deel van de endocrinologie dan velen. Dus misschien is het wel zo slim hem en zijn afdeling niet stiefmoederlijk te behandelen'.''

Niet het in sommige opzichten moeilijke werkklimaat maar het "egocentrische' gedrag van bepaalde transseksuelen vormt de grootste ergernis voor Goorens genderteam. ""Ze zijn vaak irritant ongeduldig en tonen zich niet zelden ondankbaar'', zegt hij. ""Bij alle mensen die kampen met een lichaamsbeeldstoornis zie je een soort obsessiviteit. Ik krijg ook vaak te maken met achterdocht, met transseksuelen die denken dat wij er troeteldieren op nahouden, schatjes voor wie we leukere hormonen in de kast hebben dan voor anderen.''

De eerste geslachtsaanpassende operatie had begin jaren dertig in Duitsland plaats. Wat zijn zestig jaar later de belangrijkste technische tekortkomingen?

""De vagina-plastiek ontwikkelt zich prima. In het "nieuwe' vrouwelijke geslacht zitten de zenuwen van de penis op de plaats waar de clitoris hoort, zodat het vermogen tot orgasme behouden blijft. Maar het maken van een penis bij een vrouw-mantransseksueel blijft een ingewikkeld karwei. We kunnen op dit moment geen penis maken die een echte ook maar in de verste verte benadert. Erectie noch zaaduitstorting behoort tot de mogelijkheden. Klaarkomen kan wel: we weten de clitoris nu zo'n beetje in het worstje te monteren. Fraai is het niet, maar de meeste geopereerden zeggen dat de kwaliteit van hun seksleven behoorlijk is. Hun vriendin of echtgenote mist de peno-vaginale penetratie nauwelijks. Talloze vrouwen vinden de coïtus nou niet bepaald het hoogste goed - dat komt mooi uit.''

Tien procent van de omgebouwde transseksuelen zegt niets te zijn opgeschoten met de behandeling, bekent Gooren. ""Een enkeling raakt alles kwijt wat hij of zij aan intieme relaties had. Anderen worden door de samenleving zo onooglijk bevonden dat zij het gevoel krijgen te verschrompelen. Enfin, het overgrote deel zit lekker in zijn vel.''

"Laten we eerlijk zijn', zei een vrouw-mantransseksueel onlangs in Vrij Nederland, "je bent pas echt een man als ze tegen je zeggen: gefeliciteerd, je bent vader geworden.'

""Dat probleem kunnen we in de toekomst misschien oplossen. Nu is het nog zo dat voortplanting geschiedt doordat een zaadcel en een eicel een fusie aangaan. Ik kan me voorstellen dat we op een gegeven moment wat DNA bij iemand weghalen - zeg in de vorm van wangslijmvliescellen - om die samensmelting op een andere manier tot stand te brengen. Behalve transseksuelen kunnen ook gewone echtparen waarvan de man geen vruchtbare zaadcellen produceert, daarmee hun voordeel doen. 't Is een kwestie van biochemie.''

Ik hoor de protesten al. Maar u zegt: als mensen iets kùnnen, dan gebeurt het ook?

""Ja, toen de mensheid zover was dat zij kernwapens kon construeren, kwámen die er. Zo zal het ook in dit geval gaan. De bezetenheid van onze soort om zich voort te planten is groot, zo groot dat we - denk aan reageerbuisbaby's - vele miljoenen besteden om die oerdrift te bevredigen. Terwijl er rationeel gezien alleen maar argumenten tégen extra mensen op deze planeet zijn. Ik vind die emotionele beslissing valide hoor, maar vertel me nou niet dat het een verstàndige handelwijze is.''

Hoe staat het intussen met het onderzoek naar het ontstaan van transseksualiteit?

""De neurofysiologie is inmiddels zo ver gevorderd dat we weten hoe ingrijpend vroegkinderlijke ervaringen zijn voor de organisatie van je hersenen, je zenuwstelsel.'' Gooren begint geestdriftig te doceren. ""Eén van de weinige solide verschillen tussen het masculine en feminine brein schuilt in de zogenaamde seksdimorfe kern. We weten echter niet precies wat haar functie is. Onderzoek wijst uit dat het definitieve verschil pas tussen het derde en het vierde levensjaar zijn beslag krijgt: de mannelijke kern wordt tweemaal zo groot als de vrouwelijke. "Precies op die leeftijd', zegt de grootste groep transseksuelen, "begon ik te merken dat er iets aan mij mankeerde.'

""Kortom: de aard van je geslachtsorganen wordt al tijdens de zwangerschap vastgelegd, maar blijkbaar moet je hersengeslacht na de geboorte nog worden bepaald. Er is dus een mogelijkheid dat behalve puur biologische oorzaken ook jeugdervaringen hun invloed hebben. Bij de één pakt het wel, bij de ander niet "logisch' uit. De ene helft van een tweeling kan transseksueel zijn, de andere "normaal'. Verbijsterend.''

Bij een handvol overleden transseksuelen bleek het onderdeel van de hersenen dat de lichaamstemperatuur en bioritmen regelt (de nucleus suprachiasmaticus) een bovengemiddelde omvang te hebben. Uw team rept over "een interessante aanwijzing'. Maar wellicht waren de mensen op wie sectie is verricht allemaal brildragend, of aten ze fanatiek yoghurt.

""Zou kunnen. Je moet èrgens beginnen, hè. We hebben een aantal transseksuelen met een thermometer naar huis gestuurd: daar kwam niets bijzonders uit. Ik zou graag zien dat méér transseksuelen het besluit namen hun lichaam na hun dood ter beschikking te stellen aan de wetenschap.'' Haastig: ""Ik moet voorzichtig zijn met mijn uitspraken. Het beeld kan ontstaan dat ik als een gier zit te azen op lijken. De bedoeling is nog steeds dat een dokter ernaar streeft patiënten in leven te houden.''

U bent geobsedeerd door de vraag waar transseksualiteit vandaan komt?

""Ja. Hoe kàn zoiets nou in godsnaam? Ik zou ronduit balen als ik straks zonder antwoord op mijn sterfbed lig. Volgens mij moeten we in de kinderlijke seksualiteit gaan graven, maar dat is momenteel not done. Je ziet weer een tendens in de richting van strengere seksuele zeden. Eén van de gevolgen is dat de mensen die in de seksuologie werken zich minder en minder richten op de vraag hoe we in elkaar zitten. Het accent ligt op seksueel misbruik. In die hoek zijn de centen en subsidies te vinden, dáár is men op uit.''

Geslachtsveranderende operaties (in Nederland vergoed door het ziekenfonds) kosten tussen de vijftien- en vijfentwintigduizend gulden. Vindt u dat verantwoord in een tijd van bezuinigingen op de medische zorg? Hier en daar schiet de intensive-carecapaciteit te kort, waardoor mensen onnodig sterven.

""De praktijk van de intensive care is dat daar voornamelijk oude mensen terechtkomen. Ik verdedig de investering in transseksuologie door te zeggen: het gaat meestal om jonge mensen die anders nog dertig, veertig, vijftig jaar te leven hebben in een lichaam dat wrikt. Daar geef ik dan de prioriteit aan. Ik kamp niet met gewetenswroeging. Overigens: bedragen van een mille of tien stellen in de geneeskunde niet veel voor. Een hartoperatie kost een paar keer zoveel.''

Brengt dit werk u nooit in de knel? Kan een mens nog natuurlijk omgaan met seks als hij zich dagelijks buigt over genderdysforie?

""Mensen denken: als je je wetenschappelijk bezighoudt met seksualiteit gaat de persoonlijke lol ervan af. Ze vergelijken je met een jochie dat een mooi stuk speelgoed openbreekt, zodat ie het nooit meer kan gebruiken. Onzin, het verstand bijt het gevoel heus niet, ook al denken zwevers dat. Ik vergelijk mezelf het liefst met een voedseltechnoloog of een kok die graag uit eten gaat. Natuurlijk ken je de exacte samenstelling van de kreeftesoep die op tafel komt, maar je blijft er enorm van smullen.''