NEDERLAND VANUIT DE RUIMTE

Satellietbeeldatlas van Nederland 189 blz. Robas / CNES 1991, f 110,- ISBN 90 72770 26 9 Satelliet Beeldende Kunst 112 blz., Robas / CNES 1991, f 69,50 ISBN 90 72770 25 0

Op 830 kilometer hoogte vliegt al vijf jaar lang, met een snelheid van 26.000 kilometer per uur, de Franse SPOT-satelliet (Satellite Pour l'Observation de la Terre) in een baan om de aarde. Elk plekje op aarde wordt om de 26 dagen door de SPOT gescand. Iedere opname beslaat een gebied van zestig bij zestig kilometer. Zo'n beeld is opgebouwd uit elementen die 20 bij 20 meter bestrijken en is daardoor erg nauwkeurig.

De SPOT is uitgerust met camera's die verscheidene lenzen bevatten. Elke lens (of beter: sensor) meet een deel van het kleurenspectrum. Deze sensoren bij elkaar "zien' veel meer dan menselijke ogen of gewone fototoestellen. Het verschil zit hem in het kunnen waarnemen van het zeer brede spectrum infrarood licht. De verzamelde informatie seint de SPOT in digitale vorm naar de aarde, waar die weer wordt omgezet in leesbare beelden. Aan bepaalde delen van het infrarode spectrum kan men willekeurig kleuren toekennen. De opnamen heten daarom false colour-beelden, en worden bij voorkeur geen "foto's' genoemd.

In de loop der jaren heeft de SPOT honderden opnamen van ons land gemaakt. Onlangs verscheen een atlas van Nederland die samengesteld is uit beelden die zijn gemaakt in de lente en zomer van 1990. In die seizoenen kunnen de beste opnamen gemaakt worden, omdat door de hoge zonnestand de schaduwen dan kort zijn. Voorwaarde is wel dat het onbewolkt is, want de sensoren kunnen niet door de wolken heen kijken (zoals veel mensen denken).

De atlas bevat 73 kaarten op basis van 29 opnamen. Helemaal optimaal waren de omstandigheden niet, want op enkele kaarten staan plukjes wolk. Om meer wolken te vermijden, zijn veel kaarten samengesteld uit verschillende opnamen. Dat levert behalve hinderlijke witte strepen, ook storende kleurverschillen op. Die worden veroorzaakt doordat de begroeiing verandert. Naarmate de plantengroei in het voorjaar dichter wordt, weerkaatst deze minder infrarood licht. Daarom heeft de uitgever bij elk fragment de datum van de opname vermeld. Maar soms zitten er zeer grote kleurverschillen in een kaart terwijl de datum maar één dag verschilt, zoals op kaart 40 (Zoetermeer) en 41 (Woerden) die zijn samengesteld uit opnamen van 12 en 13 mei. Zo dramatisch kan de plantengroei in één dag niet veranderd zijn. Hinderlijk is ook dat de lijnen (wegen, spoorlijnen maar vooral waterwegen) van de samenstellende delen op veel kaarten niet goed op elkaar aansluiten, zoals op kaart 44 (Arnhem), waar Rijn en IJssel helemaal niet in elkaar passen.

Aardig is wel dat naast elke satellietkaart een topografische kaart op precies dezelfde schaal (1:108.000) staat. Allerlei wegen, plaatsen en wateren op de satellietkaart kun je dan gemakkelijker benoemen. Helaas heeft de uitgever gekozen voor toeristische ANWB-kaarten en niet voor de kaarten van de Topografische Dienst, die veel informatie over bodemgebruik en perceelsindelingen bevatten. Daarmee waren de beelden beter te interpreteren geweest.

FELRODE WEILANDEN

De legenda bij de satellietkaarten geeft dertien kleuren met aparte betekenissen, maar je moet wel een erg geoefend oog hebben om ze alle dertien te kunnen onderscheiden. Mensen die beroepshalve met satellietbeelden werken, maken overigens weinig gebruik van dergelijke general purpose-beelden. Als zij uit satellietopnames bijvoorbeeld informatie willen halen over de waterkwaliteit of de plantengroei blazen ze bepaalde kleurschakeringen op om de verschillen helderder te kijgen.

De satellietatlas is vooral leuk om in te kijken. Veel opnamen lijken op kunstwerken. Verreweg het mooiste vind ik de contrastrijke beelden met diepdonker water, blauwachtige braakliggende akkers en de felrode weilanden en graanvelden. Het zijn de opnamen van de Wadden, het rivierengebied en de Zeeuwse en Zuidhollandse eilanden, waar je fraai ziet hoe het zeewater bij opkomende vloed door de pijlerdam de Oosterschelde binnenstroomt en spoedig de oplichtende zandbanken zal overstromen. Opvallend is dat de grofverkavelde gebieden met grote akkerbouwbedrijven er van grote hoogte veel mooier en gevarieerder uitzien dan de kleinschalige landschappen. Als je wandelend of fietsend die gebieden doorkruist, ervaar je het omgekeerde.

Veel gevarieerder en abstracter zijn de satellietbeelden in Satelliet Beeldende Kunst. Daarin staan de honderd mooiste opnamen die de SPOT ooit gemaakt heeft. Fotograaf Paul Huf schrijft in zijn voorwoord dat de in dit boek opgenomen foto's (sic!) dan weliswaar geen kunst in de letterlijke zin van het woord zijn, maar toch vanuit een "ruimtelijk' perspectief de "compositie' van onze planeet tonen en zo delen van de aarde tot kunst maakt. Helaas wordt bij de inderdaad schitterende satellietbeelden in het boek geen enkele datum van de opnamen vermeld, en evenmin zijn de precieze lokaties, de richting van de opname en de topografische structuur duidelijk aangegeven. Wel prikkelen de beelden de fantasie en suggereren op een fascinerende manier dat ondanks alles de aarde eigenlijk onaantastbaar is.