IN REYKJAVIK WAREN DE KERNWAPENS BIJNA DE WERELD UIT

The Turn. From the Cold War to a New Era, the United States and the Soviet Union 1983-1990 door Don Oberdorfer 514 blz., Simon & Schuster 1991, f 59,50 ISBN 0 671 70783 3

The Turn. From the Cold War to a New Era van de hand van de gerenommeerde Amerikaanse journalist Don Oberdorfer biedt een handzaam overzicht van de perikelen die de twee supermogendheden van de jaren tachtig toentertijd bezig hielden - zonder dat ze overigens ook maar enig benul hadden van wat hun in het volgende decennium te wachten stond. Oberdorfer pakt nog net het jaar 1989 en een deel van 1990 mee en biedt daardoor de lezer een glimp van het nieuwe tijdperk. Maar wie 1991 - inclusief de succesvolle "conventionele' oorlog tegen Saddam Hussein, de burgeroorlog in Kroatië en het verdwijnen van de Sovjet-Unie van de wereldkaart - in zijn beschouwingen betrekt, staat voor een gordiaanse knoop waarvan ook een heraut van het nieuwe tijdperk een jaar geleden geen weet had. De boekdrukkunst loopt hijgend achter de feiten aan.

Met het afgelopen jaar achter de kiezen valt de absurditeit van de politieke geschiedenis van het vorige decennium des te meer op, en de lezer zou de auteur dan ook graag 1991 hebben gegund om zijn onderwerp in dit bizarre perspectief te hebben kunnen plaatsen. Maar wie driftig wil beschrijven wat gisteren nog heden was, mist nu eenmaal af en toe een gouden kans.

Toch heeft Oberdorfer nog voldoende zonderlinge episodes om uit te putten. Wat te zeggen bijvoorbeeld van de vervreemdende, op Gorbatsjovs verzoek ingelaste topbijeenkomst in Reykjavik in oktober 1986? Oberdorfer beschrijft deze chaotische tweedaagse sessie met een scherp oog en leidt de lezer dwingend naar de anti-climax toe. Beide leiders, Gorbatsjov en Reagan, gaven zich hier ten overstaan van elkaar over aan wat een utopie moest blijven: totale nuclaire ontwapening met één pennestreek.

Beider gebrek aan technologisch inzicht verhinderde overeenstemming, en de teleurstelling en verbittering was na afloop van de conferentie van de gezichten van de onderhandelaars af te lezen. Maar hoe zou de wereld er hebben uitgezien als Gorbatsjov en Reagan het werkelijk eens waren geworden om voor het einde van de eeuw alle kernwapens de deur uit te doen? Met een dergelijk en degelijk akkoord op zak zou Gorbatsjov het nu nog wel even hebben uitgehouden, wellicht.

BLUFPOKER

Het echec van Reykjavik was de onbedoelde uitkomst van een strategisch spel blufpoker. Het idee de Sovjets te overtroeven met een voorstel tot liquidatie van alle ballistische raketten was ontstaan in de krochten van het Pentagon. In januari 1986 had Gorbatsjov weer eens het oude Sovjet-voorstel tot een volledige denuclearisering van de wereld van stal gehaald, maar hij had het geplaatst in het perspectief van de komende wisseling van het millennium. En hij had er een praktisch plan van inkrimping in fasen aan toegevoegd.

Met het oog op de Amerikaanse publieke opinie moest het Witte Huis met een reactie komen: het in zichzelf verdeelde Reagan-team slaagde er evenwel pas op 25 juli in om een antwoord te formuleren. In een brief van de Amerikaanse president aan Gorbatsjov was het idee van een liquidatie van alle ballistische raketten bovendien zodanig gemaskeerd dat het de media praktisch ontging. Alom rees zo de verwarring.

"Reykjavik' was ook het gevolg van Gorbatsjovs wens de stagnatie te doorbreken die na zijn eerste ontmoeting met Reagan in Genève was ontstaan. De bijeenkomst zou niet meer zijn dan vooroverleg, een verkenning waarvan de resultaten later in Washington onderwerp van echte onderhandelingen zouden zijn. Maar de Sovjet-leider had haast, veel haast. Hij wilde af van de kostbare overbewapening, maar hij moest bovendien op last van het militair-industriële complex thuis de Amerikanen dwarsbomen in hun plannen voor het aanleggen van een verdediging in de ruimte (SDI - Space Defence Initiative), Reagans "lievelings speeltje'. Zou hij daarin niet slagen, dan moesten de Sovjets de Amerikanen wel volgen en Gorbatsjov had voor zichzelf vastgesteld dat zoiets desastreus zou zijn.

Daarom kwam de Sovjet-leider met een doorwrocht voorstel naar de IJslandse hoofdstad, Reagan nagenoeg met lege handen. De Amerikanen voelden zich beet genomen. Binnen een etmaal groeide hun frustratie en wanhoop zozeer dat zij plots teruggrepen op het onrijpe, nauwelijks in eigen kring besproken idee van een vernietiging van alle ballistische raketten. Minister van buitenlandse zaken Shultz legde het aan de Amerikaanse kant van de onderhandelingstafel haastig geschreven plan aanvankelijk als een "non-voorstel' voor aan zijn collega Sjevardnadze; de president gaf er achteraf zijn zegen aan.

De logisch denkende Gorbatsjov behandelde het onmiddellijk serieus en kwam met fundamentele kritiek: waarom in een eerste fase alle categorieën strategische wapens aanpakken (daarover was men het in beginsel eens geworden) en daarna uitsluitend met de liquidatie van ballistische raketten verder gaan? Waarom dan niet alle nucleaire wapens (kruisraketten, bommenwerpers) op de schroothoop?

MELKMACHINE

Het drama ontvouwde zich zonder dat iemand ingreep. Reagan ging met Gorbatsjovs voorstel akkoord. Shultz vroeg zich af: Wie ben ik dat ik de president er van zou weerhouden te zeggen wat hij gelooft en waarvoor hij campagne heeft gevoerd? Toen kwam Gorbatsjov terug op SDI: hij kon slechts onderzoek in het laboratorium toelaten. Reagan wilde meer, veel meer en gaf op dat punt niet toe. De ongerichte en onvoorziene onderhandelingen liepen alsnog dood. Zo had SDI in ieder geval de Amerikaanse kernbewapening gered, sneerden critici van de president toen zij van het bijna-akkoord hoorden. Beide leiders geloofden in de mogelijkheden van SDI. Reagan omdat het cynisme van de geldende strategische doctrine hem niet aanstond, Gorbatsjov omdat hij vreesde voor een nucleaire overval uit de ruimte waarop de Sovjet-Unie geen antwoord had. Op Reagans aanbod om de kennis te delen, schamperde de Sovjet-leider dat de VS nog geen melkmachine met de Sovjets zouden delen.

Uiteindelijk is SDI een fantoom gebleken, door Reagans opvolger bijgezet aan de Boulevard of Broken Dreams. Als Reagan en Gorbatsjov dat hadden kunnen voorzien, zou Reykjavik misschien een harde afspraak hebben opgeleverd om binnen tien tot vijftien jaar van het kernwapen in al zijn verschijningsvormen af te zien.

Naast de euforie dat het verscheiden van de Sovjet-Unie een einde heeft gemaakt aan de Koude oorlog en aan de dreiging van een nucleaire krachtmeting, valt de vrees voor wat komen gaat moeilijk te onderdrukken. De nieuwe, uit de Sovjet-Unie voortgekomen republieken spreken tot op heden goeddeels de juiste taal - zoals hun akkoord van Alma Ata toont. Maar na lezing van The Turn spelen onwillekeurig melancholieke gedachten door het hoofd. Hoeveel meer zekerheid zou de wereld niet hebben gehad indien in Reykjavik het malle SDI niet in de weg had gestaan van het al tussen de leiders bereikte akkoord om de nucleaire geest terug te sturen in zijn fles.